Türkler ile Yunanlar arasındaki baklava, Karagöz, cacık, musakka, dolma vs. tartışması meşhurdur, iki toplum da bunlara sahip çıkar, kendi kültürlerinin ürünü olduğunu söyler, tescillemeye çalışır. Aynı coğrafyada yaşayan, uzun süre aynı imparatorluk çatısı altında bulunan halklar arasındaki bu sahiplenme çabaları doğaldır, çünkü “bizimdir” denilen unsurlar geniş tarihsel-kültürel alan ve alışveriş içinde şekillenmiştir. Komşu ülkeler arasındaki bu sahiplenme duygusunu bir yere kadar normal karşılamak gerekir. Fakat İskoçya nere, Çin nere?
Son günlerde Çin medyasında temkinli biçimde başlatılan bir tartışmaya bakılırsa Çinliler golf sporunu bugüne dek bu işin mucidi kabul edilen İskoçların elinden almaya niyetli. Üstelik, 13. yüzyıldaki “colf” adlı oyunlarından bahseden Hollandalılardan, golfü 15. yüzyılda kendilerinin icat ettiğini iddia eden Fransızlardan çok daha gerilere, bundan tam 1000 yıl öncesine kadar gidiyorlar. 11. yüzyıldaki “Chuiwan” (chui: vurmak, wan: top) oyunlarının golfün atası olduğunu söyleyen Çinliler, bu oyunun Moğol gezginler tarafından Avrupa’ya götürüldüğünü de ekliyor. “Cuanbang” denilen bir sopayla küçük topun yerdeki çukurlara sokulmaya çalışıldığı Chuiwan, ilk kez Song Hanedanlığı (960-1279) döneminde oynanmış ve golfün tarihsel çeşitliliğinin ilk adımını oluşturmuş. Batı spor tarihçiliğinde önceleri görmezden gelinen bu iddianın şimdilerde sınırlı bir kabullenmeyle karşılanmaya başladığını da belirteyim.
“Önemsiz paralelliklerin” ötesi
Golf tarihinin neredeyse bütünüyle İskoçya merkezli yazıldığı, Avrupa dışı benzer spor pratiklerinin ya hiç dikkate alınmadığı ya da “önemsiz paralellikler” sayıldığı düşünülürse Chuiwan’ın 20. yüzyılın sonlarına kadar Batı’da hiçbir anılmaması tabii ki şaşırtıcı değil. Bazı tarihçiler buna gerekçe olarak Çin kaynaklarına erişim zorluğunu, Çince metinlerin spor tarihi bağlamında Batı dillerine yeterince çevrilmemesini gösterseler de asıl sorun Avrupamerkezci tarih yazımından doğmuş durumda. 2000’li yıllardan itibaren küresel spor tarihi yaklaşımının gelişmesi ve karşılaştırmalı oyun kültürleri çalışmalarının yaygınlaşmasıyla birlikte Chuiwan da ciddi akademik makalelerde ele alınmaya başlıyor ve “Golf benzeri oyunlar başka kültürlerde de var mıydı?” sorusuna yanıtlar aranıyor. Varılan sonuç şimdilik şöyle özetlenebilir: Modern sporlar tekil bir “icat” olmaktan çok, farklı coğrafyalardan gelen uzun evrimlerin ürünleri. Chuiwan özelinde söylenen ise şu: Yapısal benzerlik var ama tarihsel aktarım zinciri yok.
Anlayacağınız Batı spor tarihçiliği halihazırda Chuiwan’dan Ortaçağ Avrupa’sına ve oradan İskoç golfüne geçen bir devamlılıktan söz edilemeyeceğini, İpek Yolu üzerinden kültürel etkileşim bilinse de Chuiwan’ın Avrupa’ya taşındığını gösteren hiçbir metinsel, görsel ya da terminolojik kanıtın bulunmadığını savunuyor, bir “soy ilişkisi” kurulamayacağını belirtiyor. Çin medyasında ve bazı popüler Batı yayın organlarındaki sansasyonel “Golf Çin’de icat edildi!” başlıklarını akademik açıdan hatalı bulan Batılı tarihçiler, “Golf Çin’den gelmiştir” iddiasını reddederken, “Golf benzeri oyunlar Çin’de çok erken tarihte vardı” yaklaşımını ise kabullenmek zorunda kalıyor. Bu durumda dönüp dolaşılıp varılan yer de “İskoç golfü tümüyle özgündür!”den başka bir şey olmuyor. Yani Chuiwan bugün Batı’da reddedilmiyor ama bir “köken” olarak da kabul edilmiyor.
Çin’de temkinli ve yumuşak söylem
Hatırlanacağı gibi benzer bir tartışma futbol konusunda da yaşanmış ve en sonunda FIFA Başkanı Sepp Blatter 2004’te “Modern futbol, kuralları İngilizler tarafından geliştirilmekle birlikte bir Çin icadıdır” diye açıklama yapmıştı. Bana sorarsanız benzer süreç Chuiwan için de söz konusu olacak. Çinliler şimdilik resmen “Golfü biz icat ettik” demiyor, sert polemiklere girmeden daha yumuşak söylemlere başvuruyor belki ama bu işin peşini bırakmayacakları da açıkça görülüyor. Kâğıt, pusula, barut ve matbaadan sonra futbol ve golf gibi geleneksel sporlar da Çin’in yalnızca bir “ahir zaman modernleşmecisi” olmadığını, insanlık tarihinde hep önemli rol oynadığını gösteren önemli kanıtlar olarak görünüyor. Bekleyelim görelim… 11. yüzyılda bir hâkimin kızının oynaması için icat ettiği söylenen Chuiwan’da top, son vuruşta hangi deliğe girecek?
