Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi vesilesiyle 19 Kasım’da Şenzen’de buluşan ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Xi Jinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, ilk kez bu üçlü formatta bir araya geldi. Masanın siyasi ve simgesel ağırlığı, görüşmenin içeriği kadar önemliydi. Ticaret, bağlantısallık ve yenilikçilik üzerine kararların alındığı, APEC Zirvesi’ni gölgede bırakan, üç liderin dünya kamuoyuna verdiği o görüntü oldu. Vaşington, Pekin ve Moskova, rekabet sürerken uluslararası güvenliğin hangi meselelerini birlikte ele alabileceklerini konuşmak üzere aynı masaya oturdu .

Çok kutupluluğa geçişin kurallarının henüz şekillenmediği bir dünyada bu görüntü hem bir umut ışığı yaktı, hem de küresel paylaşım kaygısını canlandırdı. Umut, nükleer silahlara sahip üç büyük gücün rekabeti denetim altında tutabilecek bir diyalog başlatmasıydı. Kaygı ise, bu diyaloğun, başkalarının güvenliği ve egemenliği hakkında , onların katılımı olmadan yürütülecek bir pazarlığa dönüşmesiydi. Zirve öncesinde dolaşıma giren “yeni Yalta” benzetmesi, bu ikinci ihtimalden besleniyordu.

Zirve’nin ardından yayımlanan dört maddelik barış bildirgesinde, günümüzün en tehlikeli iki savaşına sahne olan , Ukrayna ve İran’ın adının hiç geçmemesi , beklentilerle sonuçlar arasındaki en ciddi farkı gösterdi.

Neden Şimdi, Neden Çin’de?

2026 Şubat ayında Yeni START Antlaşması’nın süresinin dolmasıyla, Amerikan ve Rus stratejik nükleer kuvvetlerini sınırlayan son ikili antlaşma da yürürlükten kalktı. Vaşington açısından Çin’in büyüyen nükleer kapasitesini hesaba katmadan yeni bir düzenleme kurmak giderek güçleşiyor. İran savaşı ise , Amerikan yönetimini çok daha yakın vadeli bir sorunla, enerji piyasasındaki sarsıntıyla karşı karşıya bıraktı . Trump için Şenzen, seçmeninin akaryakıt faturası ile gelecek kuşakların nükleer güvenliğini aynı seyahatin gündemine alabilmek için fırsat oluşturdu . Zirvede cephaneliklerin azaltılmasından söz etmesi de beklentileri yükseltti.

Putin açısından kazanç daha toplantı başlarken elde edildi. 2017’den beri bir APEC zirvesine katılmamış olan Rusya Devlet Başkanı, Ukrayna’da savaş sürerken Amerikan ve Çin liderleriyle eşit konumda dünya kamuoyunun karşısına çıktı. Moskova’nın büyük güç statüsünün bu şekilde teyidi için Washington’ın Ukrayna konusunda tek bir taviz vermesi dahi gerekmedi .

Pekin’in hesabının ise daha uzun vadeli olduğu söylenebilir. Xi açısından APEC, bir ekonomi zirvesine ev sahipliği yapan Çin’in aynı gün uluslararası güvenlik gündemini de belirleyebildiğini göstermek için mükemmel bir fırsat yarattı . Ayrıca , Çin Devlet Başkanı bu vesileyle , üç ülkenin İkinci Dünya Savaşı’ndaki ortak geçmişini ve BM’nin kuruluşundaki rollerini hatırlatma imkanı buldu . Bu tarih okumasında Çin, başkalarının kurduğu düzene sonradan kabul edilmiş bir güç olmaktan çıkarak , o düzenin ilk kurucularından biri olarak söz aldı. Kanaatime göre Şenzen’in en kalıcı diplomatik kazancını, iki rakibini aynı masaya davet edebilen ev sahibi ülke Çin elde etti.

Dört Maddede Uzlaşmanın Sınırları

Zirve Sonuç Bildirgesi’nin ilk maddesinin Birleşmiş Milletler reformuna ayrılması, Güvenlik Konseyinin beş daimî üyesinden üçünün BM’yi daha etkili kılma iradesini açıklaması açısından önem taşıyor. Buna mukabil, BM reformundan herkes aynı şeyi anlamıyor. Afrika’nın Konsey’de daimî temsil edilmesini isteyenlerle, Konsey’in daha hızlı karar almasını isteyenler, veto yetkisi tartışmaya açıldığında karşı karşıya gelebilir. Şenzen bildirgesi temsil, üyelik ve veto konularını açık bırakıyor. Üç liderin hangi yetkileri paylaşmaya hazır olduğunu henüz bilmiyoruz.

İkinci madde, bildirgenin gündelik hayata en yakın hükmünü oluşturuyor. Üç ülke rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planlıyor. Buradaki “rafine” sözcüğü önemli. Ham petrol tedarik edilse bile tüketicinin satın aldığı motorin ve diğer yakıtların piyasaya yeterli miktarlarda ulaşması ayrı bir mesele. Üç lider bu sıkıntıyı doğru teşhis etmiş görünüyor. Ancak , hangi ülkenin ne miktarda, ne zamana kadar ilave ürün sağlayacağı yazılı hale getirilmemiş . Bu vaadin karşılığı, ancak bundan sonra limanlardan yapılacak sevkiyatlarda görülebilecek .

Üçüncü madde, üç başkentin birbirine en fazla yaklaştığı alana işaret ediyor. Liderler , devletlerin rızasına ve devlet görevlilerinin bağışıklıklarına vurgu yapıyor. Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ile benzeri kurumları yetkilerini kötüye kullanmamaları konusunda uyarıyor. Hakkında UCM yakalama kararı bulunan Putin için bu ifadeler büyük siyasi değer taşıyor . Sonuç Bildirgesi , yakalama kararını ortadan kaldırmamakla birlikte, Vaşington ve Pekin’in de imzasıyla, uluslararası yargının sınırları konusunda Moskova’nın referans gösterebileceği bir siyasi metin ortaya çıkıyor. İtalya Dışişleri Bakanı Antonio Tajani’nin , Mahkemenin hata yapabileceğini kabul ederken kurumun kendisinin tartışmaya açılmasına karşı çıkması, bu maddenin Avrupa’da neden yankı bulduğunu anlatıyor.

Son madde, nükleer savaşın kazananı olamayacağı ilkesini tekrarlıyor. İleriye yönelik taahhüt, nükleer risklerin azaltılması ve silahların yayılmasının önlenmesi için üç ülke arasında diyalog yürütülmesi. Cephaneliklere sayısal tavan, denetim usulü veya müzakere takvimi öngörülmüyor. Yine de Çin’in bu diyaloğun tarafı olmayı lider düzeyinde kayda geçirmesinin önemi küçümsenemez . Bir kriz anında üç başkentten birinin diğerinin niyetini yanlış okumasını önleyecek bir haberleşme usulü üzerinde anlaşılabilirse, Şenzen kararının pratik bir değeri olabilir .

Yalta Benzetmesi Neden Özellikle Avrupa’da Yankılandı?

1945’te Roosevelt, Churchill ve Stalin, ortak düşmana karşı kazanılmak üzere olan bir savaşın ardından Avrupa’nın nasıl düzenleneceğini görüşüyordu. Buna karşılık, Şenzen’de kurulan üçlü masada ortak zafere yürüyen üç müttefik yoktu. Putin Ukrayna’da, Trump İran’da henüz sonuçlanmamış savaşlarla uğraşıyordu. Nitekim, Şenzen bildirgesinde sınır değişikliği, ittifak tercihi ya da herhangi bir ülkeyi bir diğerinin nüfuzuna terk eden herhangi bir hüküm yer almıyor . Üstelik Putin, görüşmelerin yararlı olduğunu söylerken, bunları düzenli hale getirmek üzere bir anlaşmaya varmadıklarını da açıkladı. Dolayısıyla, eldeki verilerle Şenzen’de dünyanın üç başkent arasında paylaşıldığı sonucuna varmak mümkün görünmüyor .

Yine de Yalta benzetmesi, sırf tarihsel koşullar farklı diye bir kenara bırakılamaz. Özellikle , Orta ve Doğu Avrupa’nın siyasi hafızasında Yalta, insanın kendi ülkesinin geleceğini başka bir başkentten öğrenmesinin adıdır. Almanya Başbakanı Merz’in , Berlin’deki Zirve’de Yalta usulü bir toplantının barış getirmeyeceğini söylemesi bu hafızaya hitap ediyordu. Polonya’nın Avrupa işlerinden sorumlu bakanı Niemczycki ise , tartışmayı bugüne çekti. Avrupa’nın katılımı olmadan alınabilecek kararların uygulanmasının da mümkün olmayacağını hatırlattı. Barışın güvenlik garantilerini kimin vereceği , maliyetini kimin üstleneceği soruları düşünüldüğünde, Varşova’nın sözleri bir itiraz kadar bir güç tespitini kayda geçiriyor.

NATO Genel Sekreteri Mark Rutte Zirve ile ilgili olarak daha ihtiyatlı bir dil kullandı. Nükleer silahlara sahip ülkelerin liderlerinin görüşmesini doğal bulduğunu, bundan kaygı duymadığını söyledi. Aynı konuşmada, Abu Dabi’de Avrupa’nın Ukrayna barış sürecine katılımı konusunda varılan mutabakatı memnuniyetle karşıladığını söyleyerek , Kiev’e askerî desteğin sürmesini savundu. Merz ile Rutte’nin sözleri birlikte okunduğunda Avrupa’nın tutumu daha iyi anlaşılıyor. Berlin, Ukrayna adına kimin karar verebileceği sorusuna cevap veriyor. NATO Genel Sekreteri ise yarın bir kriz çıktığında Vaşington, Moskova ve Pekin’in birbirleriyle konuşabilmesini de gözetiyor. Her iki kaygı da meşrudur.

Sonuç Bildirgesinde Adı Geçmeyen İki Savaş

Şenzen’den Ukrayna için bir ateşkes önerisi, İran içinse bir müzakere çerçevesi çıkmadı. Bununla birlikte , Zirve’ye ilişkin haberler her iki savaşın da görüşme gündeminde yer aldığını gösteriyor. Toplantının muhtemel etkisini, üç liderin başka kanallarda yürütülen müzakerelerin önünü açabilecek somut adımlar atıp atmayacağına bakarak değerlendirmek gerekiyor .

Ukrayna’da ilk sınav bir ateşkesin koşullarının ortaya konulması olabilir. Trump, Şenzen görüşmesinden sonra Ukrayna ve Avrupa liderlerinin Berlin’deki toplantısına telefonla katıldı ve Putin’in anlaşma istediği yönündeki kanaatini aktardı. Putin ise , Kırım Köprüsü’ne yönelik saldırıları gerekçe göstererek, enerji tesislerini ve Karadeniz’deki deniz taşımacılığını kapsayacak sınırlı bir ateşkese ilişkin görüşmelere dönülmesini reddetti. Moskova aynı gün Avrupalı temsilcileri Ukrayna müzakerelerindeki tutumlarını açıklamak üzere davet ettiğini duyurdu. Bu davetin anlamı, Avrupa’nın müzakereye hangi sıfatla ve hangi aşamada katılacağı belli olduğunda anlaşılacak.

Vaşington, ateşkesin izlenmesi ve savaş sonrası güvenlik garantileri için Kiev ve Avrupalı ortaklarıyla çalışıyor. Pekin ise, Moskova’yla ilişkilerini kullanarak enerji altyapısı ve ticari seyrüsefer gibi daha dar başlıklar altında bir uzlaşmayı teşvik edebilir. Şenzen’den, Çin’in bu yönde bir sorumluluk üstlendiğine dair açık bir işaret gelmedi. Yakın vadede zirvenin muhtemel katkısı, bir temas kanalının daha açık kalmasıdır. Toprak meselesi, ateşkesin denetimi ve yeni bir saldırıyı caydıracak güvenceler ise , Ukrayna’nın rızasını ve yükümlülük üstlenecek ülkelerin doğrudan katılımını gerektiriyor.

İran savaşındaki ilk sınavı ise Hürmüz’ün durumu oluşturuyor. ABD ve İsrail’in İran’la savaşı sürerken Şenzen’e en yakın günlerde Washington ile Tahran yeniden karşılıklı ateş açtı. Umman ve Katar’ın yürüttüğü temaslarda , Hürmüz’de seyrüseferin güvenceye alınması, yaptırımların gevşetilmesi ve İran’ın nükleer programının denetlenmesi arasında , hangi adımın önce atılacağı meselesi düğüm noktasını teşkil ediyor. Trump’ın Şenzen’de Hürmüz’den petrol akışının sürmesine ortak çıkar olarak işaret etmesi ise , üç başkentin konuşabileceği en somut başlığa işaret ediyor.

Çin, İran’la ticari ilişkileri ve Körfez’den gelen enerjiye duyduğu ihtiyaç nedeniyle Tahran nezdinde bir rol oynayabilir. Rusya’nın İran’la siyasi ilişkileri de mesaj iletmek için ayrı bir kanal sunuyor. Ancak bildirgedeki rafine petrol arzı taahhüdü, Hürmüz’de gemilerin güvenli geçişini sağlayacak karşılıklı adımları içermiyor. Nükleer silahların yayılmasını önleme taahhüdü de İran’da denetimlerin ne zaman ve hangi koşullarda yeniden başlayacağı sorusunu açık bırakıyor. Önümüzdeki dönemde Umman ve Katar’ın yürüttüğü temaslara Çin’in ağırlığı eklenirse, gerilimi düşürecek sınırlı bir mutabakat mümkün olabilir. Bunun kalıcı bir ateşkese dönüşmesi, Vaşington ve Tahran’ın karşılıklı adımlarına, İsrail’in askerî tutumuna ve Körfez ülkelerinin güvenlik kaygılarının nasıl karşılanacağına bağlı.

Avrupa Birliği ve Orta Güçler Açısından Şenzen Zirvesi

Avrupa Birliği açısından asıl mesele, Ukrayna’nın geleceğine ilişkin görüşmelerin hangi aşamasında söz sahibi olacağıdır. Ateşkes koşulları ve güvenlik garantileri önceden şekillenir, Avrupa’ya da sonradan bunların maliyetini karşılama görevi düşerse, Şenzen’deki temsil sorunu Avrupa güvenlik düzenine taşınmış olur. Oysa Birlik, Rusya’ya uygulanan yaptırımlar, Ukrayna’ya verilen mali destek, yeniden imar finansmanı ve üyelik süreci üzerinde doğrudan yetki ve imkâna sahip. Ukrayna’nın savaş sonrasında ne ölçüde ayakta kalabileceği, bunların nasıl kullanılacağına da bağlı.

Berlin’de aynı gün ortaya konan güvenlik garantileri, bu kapasitenin askerî boyutunu gösterdi. Almanya, Fransa, Birleşik Krallık ve Ukrayna’nın açıklamasında Avrupa öncülüğünde, ABD’nin destekleyeceği çok uluslu bir güç ile ABD öncülüğünde bir ateşkes izleme mekanizması ihtimaller arasında sıralandı. Avrupa’nın etkisi, AB’nin ekonomik ve siyasi imkânlarıyla Birleşik Krallık dâhil Avrupalı ortakların askerî taahhütlerini aynı diplomatik çizgide buluşturabilmesine bağlı. Bunun ölçüsü, Kiev’le birlikte hazırlanmış bir teklifin müzakereye zamanında girmesi ve verilen taahhütlerin uygulanabilir olmasıdır.

Orta güçler bakımından Şenzen, çok kutupluluğun kendiliğinden daha geniş temsil getirmeyeceğini gösterdi. Büyük güçlerin küçük gruplar hâlinde uzlaşması, başka ülkeleri ilgilendiren kuralların dar bir çevrede şekillenmesi riskini taşıyor. Bu ülkelerin etkisi ise her dosyada aynı değil. Hürmüz’de Umman ve Katar’ın arabuluculuk kanalları, Karadeniz’de Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki yetkileri ve iki savaşan tarafla görüşebilmesi, masaya somut bir katkı sunabildikleri alanları gösteriyor.

Sonuç

Şenzen’in yakın vadede iki savaşın da seyrini değiştirmesini beklemiyorum. Zirvenin ilk somut sonucu, üç başkentin nükleer riskleri azaltmak üzere uzmanlarını bir araya getirmesi veya mevcut arabuluculuk kanallarına sınırlı bir diplomatik destek vermesi olabilir. Bir sonraki adım , verilen sözlerin kimin tarafından, hangi takvimle ve nasıl uygulanacağının açıklanmasıyla önem kazanabilir.

Esasen, yeni dünya düzenine ilişkin asıl sınav da bu noktada ortaya çıkacak . Üç büyük güç aralarındaki rekabetin doğurduğu riskleri azaltırken, Ukrayna’nın egemenliği, Avrupa’nın güvenliği ya da Hürmüz’den geçiş gibi konularda doğrudan etkilenen ülkeler kararların oluşumuna katılabilecek mi? Bu sorunun cevabı , Şenzen Zirvesi’nin çok kutuplu bir dünyada işbirliğine kapı açan bir ilk temas mı, yoksa nüfuz alanları siyasetini yeniden gündeme taşıyan bir emsal mi olacağını belirleyecek.