10 Kasımlarda Atatürk’ü anarken yalnızca geçmişte kazanılmış zaferlerle övünmek yeterli değil. Onun Cumhuriyet anlayışının bugün ne kadar hayata geçirildiğini de sorgulamalıyız. Kimsesizlerin kimsesi olması gereken Cumhuriyet, milyonlarca emekçinin geçim sıkıntısıyla boğuştuğu bir ülkede neyi temsil ediyor?
Her 10 Kasım’da saatler 09.05’i gösterdiğinde Türkiye’de hayat durur. Sirenler çalar, bayraklar yarıya iner, milyonlarca insan Mustafa Kemal Atatürk’ü saygıyla anar.
Peki, Atatürk’ü anmak, onu anlamak anlamına da geliyor mu? Bence 10 Kasım’da kendimize sormamız gereken asıl soru budur.
Çünkü Atatürk’ü anlamak, yalnızca bir askeri dehayı, bir devlet kurucusunu ya da büyük bir devrimciyi anmak değildir. Onu anlamak, kurduğu Cumhuriyet’in kimin Cumhuriyet’i olması gerektiğini, hangi sınıfların çıkarlarını korumayı amaçladığını ve dünya karşısında nasıl bir bağımsızlık iradesini temsil ettiğini anlamaktır.
Atatürk’ün Cumhuriyet anlayışını belki de en iyi anlatan sözlerinden biri şudur:
“Cumhuriyet, bilhassa kimsesizlerin kimsesidir.”
Bu söz, yalnızca güzel bir temenni değildir. Bir devletin varlık nedenine ilişkin son derece güçlü bir siyasal ve toplumsal iddiadır.
Atatürk, 1 Kasım 1928’de Meclis’i açarken söylediği bu cümle Cumhuriyet’in ilerici-sınıfsal karakterini vurgulamıştı.
Burada üzerinde durulması gereken kelime “kimsesizler”dir.
Kimdir bu kimsesizler?
Sarayda bir yakını olmayanlar, büyük toprak sahiplerinin himayesine giremeyenler, sermayesi bulunmayanlar, emeğinden başka satacak bir şeyi olmayanlar, yoksul köylüler, işçiler, yetimler...
Cumhuriyet, onların da devleti olmalıdır.
Bu yaklaşım, Cumhuriyet’i yalnızca saltanatın yerine geçen yeni bir yönetim biçimi olmaktan çıkarır; ona toplumsal bir sorumluluk yükler.
Elbette Atatürk sosyalist değildi. Kurduğu Cumhuriyet de bir sosyalist cumhuriyet değildi.
Ancak sosyalist bir bakış açısıyla değerlendirdiğimizde bile, Atatürk’ün Cumhuriyet anlayışının tarihsel bakımdan ilerici olduğunu görmek zorundayız.
Egemenliğin hanedandan alınarak millete verilmesi, laikliğin kabulü, eğitimin yaygınlaştırılması, kadınların yurttaşlık haklarının genişletilmesi ve kamucu sanayileşme hamlesi, toplumun eski ayrıcalık ilişkilerinden kurtulması yönünde atılmış büyük adımlardı.
Emperyalizme karşı mücadele ve Sovyetlerle dostluk
Mustafa Kemal’in en önemli tarihsel özelliklerinden biri, emperyalizme karşı verilen bir ulusal kurtuluş mücadelesine önderlik etmiş olmasıdır.
Türkiye Cumhuriyeti, emperyalist devletlerin Anadolu’yu paylaşma girişimine karşı kazanılmış bir savaşın üzerinde yükseldi.
Anadolu’daki Millî Mücadele, Sovyet Rusya’dan önemli destek gördü. 1921 Moskova Antlaşması ve 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması, bu ilişkinin diplomatik temellerini oluşturdu.
İki ülkenin toplumsal ve ekonomik sistemleri farklıydı. Ancak emperyalist kuşatma karşısında ortak çıkarları bulunuyordu.
Bu yakınlaşma yalnızca askerî ve diplomatik alanla sınırlı kalmadı.
1930’lu yılların devletçi sanayileşme hamlesinde Sovyet kredileri, uzmanları ve teknolojik birikimi önemli rol oynadı. Türkiye’nin sanayileşme mücadelesinde Sovyetler Birliği önemli bir ortak hâline geldi.
10 Kasım’da bir lider öldü, 11 Kasım’da bir dönem değişmeye başladı
Atatürk’ün ölümünün hemen ardından yaşanan gelişmeler, önemli bir tarihsel kırılmadır.
10 Kasım 1938’de Mustafa Kemal Atatürk yaşamını yitirdi.
11 Kasım’da İsmet İnönü Cumhurbaşkanı seçildi. Celal Bayar yeniden hükümeti kurmakla görevlendirildi.
Ancak yeni kabinede dikkat çekici iki isim yoktu.
Bunlardan birincisi, 1925 yılından beri Dışişleri Bakanlığı görevini yürüten Tevfik Rüştü Aras idi.
Aras, Atatürk döneminin bağımsızlık ve denge esasına dayalı dış politikasının en önemli uygulayıcılarından biriydi. Sovyetler Birliği ile kurulan dostane ilişkilerde de doğrudan rol üstlenmişti. Bu dostluk sonraki yıllarda onun başını sıklıkla da ağrıtmıştı.
Atatürk tarafından siyaset sahnesinden silinen Hüseyin Cahit Yalçın gibi isimler yine İnönü tarafından affedilmiş ve 1945 yılında sahibi olduğu Tanin gazetesinde Tevfik Rüştü Aras'ı "Sovyet ajanı" olmakla suçluyordu.
İkinci isim ise kendisine yöneltilen "Sosyalist mi olduk" sorularına anti-komünist histeriden nasibini almamış bir o kadar da sosyalizmden uzak "Bizim yaptığımız bir çeşit devlet sosyalistliğidir." yanıtını veren ve 1927’den beri İçişleri Bakanlığı yapan Şükrü Kaya idi.
Kaya, Cumhuriyet devrimlerinin uygulanmasında etkili olmuş, Atatürk’ün yakın çalışma çevresinde yer almış önemli bir siyasetçiydi.
Her ikisi de 11 Kasım günü kurulan yeni hükümetin dışında bırakıldı.
Bu değişikliği yalnızca olağan bir kabine yenilenmesi olarak görmek eksik olur.
Elbette burada İnönü ile Atatürk’ün yakın çevresi arasındaki siyasi rekabetin de rolü vardı. Ancak kişiler arasındaki iktidar mücadelesinin ötesinde, yeni dönemin hangi kadrolarla ve hangi anlayışla şekilleneceği sorusu bulunuyordu.
Atatürk döneminin iki etkili isminin, ölümünün hemen ertesi günü hükümet dışında bırakılması, siyasi devamlılıktan çok yeni bir iktidar yapılanmasının işaretiydi.
Bu nedenle 11 Kasım 1938, Cumhuriyet tarihini anlamak açısından en az 10 Kasım kadar dikkatle incelenmeyi hak eder.
Batı’ya yönelişin sınıfsal karakteri
Atatürk’ün ölümünü izleyen yıllarda Türkiye’nin dış politikasında giderek belirginleşen bir Batı yönelimi ortaya çıktı. Bu sürecin tek bir günde gerçekleştiğini söylemek tarihsel olarak doğru olmaz. İngiltere ile diplomatik ve ekonomik yakınlaşmanın bazı adımları henüz Atatürk hayattayken atılmıştı.
Ancak 1939’da İngiltere ve Fransa ile imzalanan Üçlü İttifak, Türkiye’nin uluslararası konumunda önemli bir değişimin göstergesiydi. Asıl büyük kopuş ise İkinci Dünya Savaşı sonrasında belirginleşti.
Önce İngiltere, ardından dünya kapitalist sisteminin liderliğini devralan Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye’nin dış politikasında giderek daha etkili hâle geldi.
1947 Truman Doktrini, 1948 Marshall yardımları ve nihayet 1952’de NATO üyeliği...
Bütün bu gelişmeler, Türkiye’nin bağımsız denge siyasetinden Batı merkezli "güvenlik" sistemine uzanan dönüşümünün kilometre taşlarıydı.
Peki, bütün bunları yalnızca uluslararası tehditler ve güvenlik endişeleriyle açıklamak yeterli midir?
Cumhuriyet’in ilk yıllarında devlet eliyle sanayileşme, ulusal ekonomik kaynakların geliştirilmesi ve dışa bağımlılığın azaltılması öncelikli hedefler arasındaydı.
Sonraki yıllarda ise özellikle savaş sonrasından itibaren özel sermayenin önceliklerini merkeze alan, Batı kapitalizmiyle bütünleşmeyi kalkınmanın temel yolu olarak gören anlayış giderek güçlendi.
Türkiye’nin egemen sınıfları açısından Batı’yla bütünleşme yalnızca diplomatik bir seçenek değildi. Aynı zamanda kendi ekonomik ve siyasal geleceklerini güvence altına almanın bir yoluydu.
İşte meselenin sınıfsal özü burada yatmaktadır.
Bir ülkenin dış politikasını yalnızca haritalara bakarak anlayamayız. O ülkede hangi sınıfların güç kazandığına, devletin hangi ekonomik çıkarları koruduğuna da bakmanız gerekir. Bugün de bu mesele tüm güncelliği ile karşımızda durmaktadır.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye’nin Batı’ya yönelişi, yalnızca değişen dünya dengelerinin değil, içerideki sınıfsal tercihlerin de tarihidir.
Kuruluşunda emperyalizme karşı mücadeleyi temel alan ve bu mücadelede Sovyet Rusya'dan sonsuz destek alan Türkiye Cumhuriyeti’nin, ilerleyen yıllarda Batı’nın askerî ve ekonomik kurumlarına bağlanması, tarihimizin en önemli çelişkilerinden biridir.
Atatürk’ü anlamak, Cumhuriyet’in kimin için var olduğunu sorgulamaktır
Bugün Atatürk’ü anarken yalnızca geçmişte kazanılmış zaferlerle övünmek yeterli değil.
Onun Cumhuriyet anlayışının bugün ne kadar hayata geçirildiğini de sorgulamalıyız.
Kimsesizlerin kimsesi olması gereken Cumhuriyet, milyonlarca emekçinin geçim sıkıntısıyla boğuştuğu bir ülkede neyi temsil ediyor?
Bir çocuğun geleceğini ailesinin servetinin belirlediği, eğitimin ve sağlığın giderek piyasanın koşullarına terk edildiği bir toplumda Cumhuriyet’in toplumsal sorumluluğu nasıl yerine getirilecek?
Ekonomik kararların uluslararası sermaye hareketlerinden, dış politikadaki tercihlerin büyük güçlerin stratejik hesaplarından bağımsızlaşamadığı koşullarda, ulusal egemenliğin gerçek anlamı nedir?
Atatürk’ü anlamak biraz da bu sorulara yanıt aramaktır.
