Gelişme kavramı çok boyutlu bir kavramdır. Bu kavramla ilgili bilimsel çalışmalarda genel kabul görmüş (İngilizce olarak ‘Triple bottom line’ denilen) üç boyutlu bir yaklaşım vardır. Bu üç boyut ekonomik gelişme, sosyal gelişme ve ekolojik (yanlış ifadeyle çevresel) gelişme olarak tanımlanmaktadır. Bu boyutların her biri ayrı ayrı ve birleşik olarak ölçülebilmektedir. Çok boyutlu ölçüm konusunda en yaygın bilinen ölçümlerden biri ‘İnsani Gelişme Endeksi (Human Development Index)’ adlı ölçüm modelidir. Bunun yanısıra başka birçok ölçüm modelleri vardır. Temelleri Dünya Ekonomik Forumu’nda atılan ve Harvard Üniversitesi İşletme Profesörü Michael Porter önderliğinde hazırlanan SGE: Sosyal Gelişme Endeksi (Social Progress Index – SPI) de bu bağlamda geliştirilen toplumsal gelişmişlik ölçüm modellerinden biridir. Bu endekse ilişkin 2026 Raporu yenilerde yayınlandı.

GELİŞME BOYUTLARINDA IRAKSAMA

Bu üç gelişme boyutu birbirleriyle ilişkili olmakla birlikte seyirleri farklı olabilmektedir. Özellikle 2021’den sonra bu ayrışma toplumsal gelişme aleyhine bir seyir izlemektedir. Örneğin Dünya çapında bakıldığında aşağıdaki grafik bize bunu net biçimde göstermektedir.

Hatta bu kimi ülkelerde (örneğin ABD’de) daha da ciddî negatif ayrışma göstermektedir. ABD 2011’den bu yana ciddî milli gelir artışı sağlayıp kişi başına GSYH sıralamasında 7. olurken, SGE endeksine göre 12 sıra kaybederek 2025’de 32. olabilmiş!

ABD 2011’den bu yana SGE’nin 12 bileşeninde de derece sıralamasında düşüş sergilemiş!

SGE VE GSYİH İLİŞKİSİ

Ülkelerin SGE puanı ile milli gelirinin bir ölçüsü olan Gayri Safi Yurtiçi Hasılası birlikte değerlendirildiğinde milli gelirin (GSYİH) toplumsal gelişme için önemli bir unsur olmakla birlikte kader olmadığı görülmektedir. Örneğin, Danimarka ve ABD benzer milli gelire sahip olmalarına karşın Danimarka bu ekonomik potansiyelini toplumsal gelişmeye dönüştürebilirken, ABD’nin puanı 10 puan daha düşük! Yine ABD ile Latvia’nın toplumsal gelişme sonuçları benzer iken Latvia’nın millî geliri ABD’nin yarısı kadar!

SGE’NİN BOYUTLARI NELERDİR?

Endeks kapsamında 171 ülkenin 15 yıllık başarımı izleniyor. Sosyal ve çevresel gelişmeye ilişkin 71’den fazla etki haritaları hazırlanıyor. Ekonomik göstergelerden bağımsız biçimde doğrudan sosyal gelişim ölçülüyor. Harcanan çabalar dikkate alınmaksızın çıktılar ve yaşanmış deneyim göz önüne alınıyor. Bu çalışmada toplumların karşılıklı ilişkili boyutlarını bütünsel olarak ele alan bileşik bir endeks oluşturulmuştur. Endeks kapsamında üç boyut vardır. Bunlar, ‘Temel gereksinimler”, “Esenliğin yani İyilik Halinin (Wellbeing) Temel Unsurları’ ve “Fırsatlar”. Her bir boyutta dört temel bileşen mevcut olup, bunlar da farklı sayıdaki toplumsal göstergeler ile ölçülmektedir.

‘Temel Gereksinimler’ kapsamında ‘beslenme ve tıbbi bakım’, ‘su ve sanitasyon’, ‘barınma’, ‘güvenlik’ bileşenleri ölçülmektedir.

‘Esenliğin Temel Unsurları’ kapsamında ‘temel eğitime erişim’, ‘Dünya’nın herhangi bir yerinden enformasyona erişim ve iletişim’, ‘sağlıklı ve uzun yaşam’, ‘çevresel kalite’ bileşenleri ölçülmektedir.

‘Fırsatlar’ kapsamında ise, ‘kişisel haklar ve sesini duyurabilme’, ‘kişisel özgürlükler ve seçim hakkı’, ‘kapsayıcı toplum’ ve ‘ileri düzey eğitime (Dünya’nın en gelişmiş bilgisine) erişim’ bileşenleri ölçülmektedir.

Bu bileşenler toplamda 57 toplumsal ve çevresel göstergeyle ölçülmektedir.

Beslenme ve Tıbbi Bakım: Yetersiz beslenme, Anne ölüm oranı, Çocuk ölüm oranı, Çocuklarda boy kısalığı oranı, Mikrobik hastalıklar, Yetersiz meyve ve sebze tüketimi.

Su ve sanitasyon: Temel su hizmetleri, Temel sanitasyon hizmetleri, Güvensiz su ve sanitasyon ve hijyen, Yeterli su kalitesi.

Barınma: Elektriğe erişim, Ev içi hava kirliliği, Konuta erişimde maddî yetersizlik, Temiz yakıtların ve teknolojinin kullanımı.

Güvenlik: Kişilerarası şiddet, Yakın partner şiddeti, Para hırsızlığı, Güven duygusuyla yalnız yürüyebilme, Ulaşımla ilişkili yaralanma ve sakatlanmalar.

SGE İLE SKA 17 İLİŞKİSİ

Bu 12 bileşenin herbirinin Birleşmiş Milletler 17 Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (BM SKA 17) amaçlarından kimileriyle ilişkili olduğu açıktır. Örnekse, ‘kişisel haklar’ bileşeninin ilişkili olduğu SKA’lardan biri Yoksulluğa son (SKA1)’dur. Beri yandan SKA 12 (Sorumlu Üretim ve Tüketim) bileşenlerden ‘su ve temizlik’ bir de ‘çevresel kalite’ ile ilgilidir.

SGE 2026 GENEL BAKIŞ

Dünya’nın SGE değeri 2011’den sonra 10 yıl boyunca istikrarlı bir yükseliş sergilemişse de, 2021’den bu yana ciddî ölçüde durağan (63 puan düzeyinde) bir seyir izlemektedir.

171 ülkenin yaklaşık üçte birinin (50 ülke) puanında düşüş, 36 ülkenin puanında artış görülürken, 85 ülkenin puanında önemli bir değişiklik yoktur.

Grafiğe bakıldığında Kuzey Amerika’nın ve Avrupa’nın SGE trendi Asya’nınkine göre daha düşük bir performansta gözükmektedir.

2021’den bu yana Dünya’nın Güvenlik, Çevresel Kalite ve Sağlık puanı düşüyor! Yine 2021’den bu yana Barınma, Su ve Sanitasyon ve Enformasyon ve İletişim puanlarında artış oranı da yavaşladı.

SGE VE ÜLKELER

SGE ölçümünde ülkeler puanlarına göre (en iyiden en düşüğe doğru) 6 öbeğe (Tier 1 – Tier 6) bölünüyor. SGE puanlarına göre Dünya haritası da hazırlanıyor.

SGE puanlarına göre en iyi ülkeleri oluşturan (18 ülkelik) birinci öbeğin başında sırasıyla Norveç (91,73 puan), Danimarka, Finlandiya, İsveç, İsviçre eşdeyişle İskandinav ülkeleri yer almış. En düşük puanlı (10 ülkelik) altıncı öbekte en sonuncudan başlayarak sırayla Güney Sudan (27,71 puan), Merkezi Afrika Cumhuriyeti, Çad, Afganistan, Haiti yer almış.

Ülkeler eğer 0,5 veya daha yüksek puan artış sağlamışsa gelişen, 0-0,49 puan aralığında artış sağlamışsa gelişmesinde önemsiz değişim ve 0’ın altında bir değişim geçirmişse gelişmesi düşen ülke olarak niteleniyor.

İlginç bir durum G7 (Dev 7) ülkelerinden sadece 3’ü (Almanya, Japonya, Birleşik Krallık) 18 ülkenin yer aldığı birinci öbeğe girebilirken, dördü (Kanada, Fransa, İtalya ve en sonuncu olarak Amerika Birleşik Devletleri) ancak ikinci öbekte yer alabilmişler. Yani bu dördü SGE-G18 içinde değiller!

2011’den bu yana en çok gelişim gösteren ülke (11,83 puan artışla) Fiji olurken, en düşük gelişme gösteren 5 ülke sondan sırayla Venezuela (- 4,72), Suriye, Afganistan ve ilginçtir ABD (- 2,41) olmuş! İlginç ülke Fiji. Sahi, Dünya’daki tek 7 Dolarlık banknotun Fiji tarafından çıkartıldığını duymuş muydunuz? Bu 7 dolar, önce 2016 Rio Olimpiyatlarında rugby yedileri takımının altın madalya kazanması nedeniyle bir kez; sonra da 2020/2021 Tokyo Olimpiyatlarında erkek rugby takımının altın madalya ve kadın takımının bronz madalya alması nedeniyle bir kez daha basıldı.

Gelişmekte olan (yükselen) ülkeler olarak sınıflandırılan ülkelerde son yıllardaki eğilimlerde ülkeler arasında ayrışmalar gözleniyor. Brezilya en iyi performansı gösteriyor. Yine Endonezya, Bangladeş ve Nijerya da olumlu seyir izliyor. Beri yandan 2020’den bu yana Pakistan ve Rusya’da düşüş gözleniyor. Rusya’nın düşüşü 2022 Ukrayna krizinden bu yana daha sert!

Çin’de ve Hindistan’da 2011’den bu yana yukarı yönlü bir seyir gözlenmektedir.

Ülkelere G20 ülkeleri bazında bakıldığında 2011’den bu yana kimi ülkeler ciddî oranda gelişirken (örnekse Çin 59,94 puandan 68,82 puana yükselmiş, Hindistan 51,30 puandan 58,79 puana yükselmiş), kimileri düşüş sergilemiş (örnekse ABD 84,17 puandan 81,76 puana), kimileri de (örnekse İngiltere 85,30 puandan 85,54 puana gelmiş) neredeyse yerinde saymış!

Çin’e yakınsak bakıldığında özellikle beslenme, tıbbi bakım ve barınma boyut ve bileşenlerinde oldukça iyi başarım sergilediği görülmektedir. 86.sıralardan bugün 73. sıraya yükselmiştir.

Bir de Türkiye’ye bakalım. 171 ülke içinde vasat konumda (85.sırada) bulunan Türkiye, 2011’den 2025’e 64,22 puandan 67,27 puana yükselerek puan olarak küçük bir ilerleme kaydetmiş. Ancak sıralamada 2011’den bu yana 18 sıra düşüş sergilemiş, bir zamanlar 64. sıralardaymış! Alt boyutlara bakıldığında ‘Fırsatlar’ boyutunda Türkiye’nin sıralamada çok ciddî biçimde düşerek 114.sırada yer aldığını gözlüyoruz.

SONSÖZ

Ülke başarımına salt ekonomik başarım boyutuyla bakar ve hatta onu da ekonomik büyüme saplantısıyla algılar ve GSYİH ile ölçüp bir sonuca vardığımızı düşünmek tam anlamıyla bir sanılgıdır eşdeyişle sanarak yanılgıya düşmektir! İşin doğrusu çok boyutlu (ekonomik, sosyal ve ekolojik –yanlış adlandırmayla çevresel- biçiminde üç boyutlu örneğin) ölçmektir. Resim sanatıyla uğraşanlar bilir, elinizde üç ana renk (sarı,kırmızı ve mavi) boya olursa istediğiniz –neredeyse- tüm renkleri elde edersiniz! Mesela sarı ile maviyi karıştırın yeşil elde edersiniz!

*****************************************************************

(*): Rapora ulaşmak isteyen okurlar için kaynak bağlantısı şöyle: https://www.socialprogress.org

(**) : İşbu yazıya dair CGTN’deki programımızı izlemek isteyen okurlar için de linki verelim: https://www.cgtnturk.com/video/buyuyen-ekonomi-gelisen-toplum-demek-mi-cin-ve-turkiye-ne-soyluyor