Nereden nereye diyeceksiniz… Kim olduğunu ve çalışmalarını elbette biliyordum ama usta fotoğraf sanatçımız, dünyaca meşhur Sipa Press Ajansı’nın kurucusu Gökşin Sipahioğlu’nun (1926-2011) bir zamanlar Çin’e gittiğini, hatta Çin’e giren ilk Türk gazeteci olarak anıldığını, Yaşar Kemal’in “Binbir Çiçekli Bahçe” kitabını okuyana kadar bilmiyordum. Yaşar Kemal kitapta, yakın dostlarını, Orhan Kemal’i, Abidin Dino’yu, Mehmet Uzun’u, François Mitterand’ı anlattığı bölümde Gökşin Sipahioğlu’na da yer veriyor, çalışmalarından, cesaretinden, zekâsından örnekler aktarıyor ve şöyle bir cümle kuruyor:
“En belalı zamanında bir milyarlık Çin’e girip de çektiği o tek başına kalmış, boşluğun içinde bir ağaca dayanmış yaşlı kadının fotoğrafı bir yaratım değil mi? Bu Çin fotoğrafı uzun yıllar çalışma masamın üstündeydi. Şu içinde yaşadığımız dünyanın Amerikadan Asyaya, Afrikaya bu dünyanın trajedisini Gökşinin fotoğraflarında görürüz. Bu kolay bir iş değil, bu yürek, bu vicdan kolay değil.”
Tabii merak ettim, söz konusu fotoğrafı internette kolayca buldum ve Sipahioğlu’nun Çin gezisi hakkında epeyce bilgi edindim.
Çin’e giden ilk Türk gazeteci
Gökşin Sipahioğlu Çin’e 1965 yılında, Kültür Devrimi’nin başlamasına bir yıl kala gitmiş. O sıralarda Türkiye ile Çin arasında diplomatik ilişki yok. Onun yaklaşık bir aylık Çin gezisi hem Türk gazetecilik tarihi hem de Çin’in dünyaya kısmen kapalı bulunduğu Mao döneminin uluslararası basın tarafından tanınması açısından hayli etkili bir olay olmuş, çektiği fotoğraflar dünya basınında da yankı uyandırmış. Bu gezinin en önemli özelliğinin, Sipahioğlu’nun yalnızca Beijing’de kalmayıp, yabancıların girmesine izin verilmeyen bazı iç bölgelere de gidebilmesi olduğu belirtiliyor.
Tesadüf, o sıralarda Çin’de bulunan Özgen Acar’ın Çin Başbakanı Zhou Enlai ile yaptığı röportaja katılmış, fotoğraflar çekmiş ve bu Çin’in siyasi yönetimini ve üst düzey yöneticilerini tanımak bakımından önemli bir gazetecilik başarısı olarak tarihe geçmiş. Özgen Acar, 2018’deki bir köşe yazısında o günleri şöyle anlatıyor:
“Gökşin ile Mayıs 1965’te Çin’de başkent Pekin’de tanışmıştım. O zaman Türkiye’nin Çin ile diplomatik ilişkisi yoktu. Türkler ancak 200 dolarlık dövizle yurtdışına çıkabildikleri için Pekin’de ancak bir hafta kalabilecektim. Paris’ten gelen Gökşin, mali açıdan beni iki hafta daha desteklemiş, son üç günümüzde 39 derece ateşle yattığım otelde bana bakmıştı. Çin’in ‘ikinci adam’ı Chu Enlai ile görüşmemizi fotoğraflamıştı. Hiçbir yabancıya izin verilmeyen Çin’in iç kentlerini de gezmiştik.”
Ağaca dayanan yaşlı kadın
Yaşar Kemal’in söz ettiği, tek başına bir yaşlı kadının bir ağaca dayanmış halde gösteren, dünya çapında ün kazanan, “Çin’de İlkbahar ve Sonbahar” adlı kare ise Sipahioğlu’nun çektiği en dikkat çekici fotoğraflardan biri olarak biliniyor. Özgen Acar, bu fotoğrafın çekildiği sırada kadını pek önemsemediğini, ancak Sipahioğlu’nun fotoğrafı dünya basınına dağıtmasının ardından büyük ilgi gördüğünü belirtiyor.
Çin’e daha sonra da ziyaretlerde bulunmuş Sipahioğlu ama bunlarla ilgili ayrıntılı bilgiye ulaşamadım. Gökşin Sipahioğlu’nun 2006’da İstanbul Modern’deki sergisinde yer alan çok sayıda Çin fotoğrafı ve 2007 yılında Pingyao kentinde düzenlenen Uluslararası Fotoğraf Festivali’nde açılan “Çin: 1965-1971” sergisindeki fotoğrafları bu gezilerin kanıtı olarak gösteriliyor.
Yalnızca mekânı değil insanı merkez alan fotoğraflarıyla tanınan Gökşin Sipahioğlu’nun Çin fotoğrafları, Çin’i yalnızca Mao Zedong’un siyasi yönetimi üzerinden değil, sıradan insanların yüzleri, yaşamları ve toplumsal ilişkileri üzerinden de dünyaya anlatan belgeler olarak tarihsel değerlerini koruyor. Yaşar Kemal “Binbir Çiçekli Bahçe”deki 2006 tarihli yazısında Sipa Press’te 20 milyondan fazla fotoğraf olduğunu ifade ediyor. Çin fotoğrafları bu toplamın çok küçük bir bölümünü oluşturuyor; bu vesileyle yeni bir sergi fikrini de buradan ilgililere iletmiş olayım. İyi ki bu dünyadan Gökşin Sipahioğlu gibi bir sanatçı geçmiş.