CGTN Türk Dış Haberler Servisi
ABD Başkanı Donald Trump, İran’la diplomatik çözüm arayışında öncü rol üstlenen Başkan Yardımcısı JD Vance’e, müzakereler yerine Demokratların yönettiği kent ve eyaletlerdeki yolsuzluk iddialarına odaklanması talimatı verdi.
Trump, Truth Social hesabından yaptığı açıklamada, “İran’la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O günler çoktan geride kaldı. Paralarını, yüz milyarlarca doları ve boğazı ele geçirdik” iddiasında bulundu.
Trump’ın açıklaması, ABD yönetiminde İran savaşı konusunda yaşanan görüş ayrılıklarının belirginleştiği bir dönemde geldi. Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde Kongre'de ağır yenilgiye uğramasının ardından ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, savaşın siyasi ve ekonomik maliyetlerini açıkça eleştirmiş, yenilginin temel nedeninin İran savaşı olduğunu söylemiş ve mevcut durumdan İsrail ile ABD ilişkilerini sorumlu tutmuştu.
İran ise Hürmüz Boğazı'ndaki denetimini sürdürürken, son günlerde boğazdan geçmeye çalışan ticari gemilere yönelik saldırılar ve deniz mayınları nedeniyle bölgedeki deniz trafiği ciddi biçimde aksadı. Trump ise Washington'ın stratejik su yolu üzerindeki kontrolünü elinde tuttuğunu savunuyor.
Washington yönetiminde İran ayrılığı
Trump yönetiminde İran'a yönelik askeri operasyonların geleceği konusunda farklı görüşler öne çıkıyor. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Washington'ın İran'a karşı yürüttüğü ekonomik baskı politikasının sonuç verdiğini savunarak geniş çaplı askeri operasyonların yeniden başlatılmasına gerek olmadığını belirtti.
Rubio, İran üzerindeki ekonomik baskının daha da ağırlaşacağını söyledi.
Trump ise savaşın geleceğine ilişkin çelişkili mesajlar veriyor. Geçen hafta İran'ı “yok etmekle” tehdit eden ABD Başkanı, bu hafta İran'a yönelik yeni saldırıların “oldukça düşük ihtimal” olduğunu ifade etti.
Vance, müzakerelerde nasıl bir rol oynadı?
İran'la anlaşma yapılmasını savunan Vance, Trump'ın aksine diplomatik çözümün mümkün olduğunu düşünüyor.
ABD Başkan Yardımcısı, nisan ayında Pakistan'ın başkenti İslamabad'da gerçekleştirilen ABD-İran görüşmelerine başkanlık etmiş ve haziran ayında taraflar arasında mutabakat zaptı imzalanmasına katkıda bulunmuştu. Ancak tarafların özellikle Hürmüz Boğazı'nın kontrolü konusunda farklı beklentilere sahip olması nedeniyle mutabakat kısa sürede çökmüştü.
Vance, İsviçre'de İran'la yürütülen doğrudan görüşmelere de liderlik etmiş, Katar ve Pakistanlı arabulucularla temas kurarak diplomatik girişimlerin sürdürülmesinde rol almıştı.
4 Kasım'da Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde ağır kayıplar yaşamasının ardından savaşın siyasi ve ekonomik maliyetlerini sorgulayan Vance, X hesabından yaptığı paylaşımda, “Kaybetmemizin nedeni savaş. Başkan da dün gece bunu söyledi” ifadelerini kullanmıştı.
Vance, “Eğer savaşın buna değdiğini, önümüzdeki altı yıl boyunca Senatoyu kaybetmenin buna değdiğini savunmak istiyorsanız, bunu yapın” diyerek savaşın sonuçlarının açıkça tartışılması gerektiğini belirtmişti.
Siyasi hesaplaşmalar öne çıkıyor
Siyasi analistler, Vance'in bu açıklamalarını Trump'ın İran politikasından siyasi olarak uzaklaşma çabası şeklinde değerlendiriyor. Trump'ın kamuoyu desteğinin başkanlık döneminin en düşük seviyelerine gerilediği bir dönemde Vance'in savaşın maliyetlerine dikkat çekmesi, yaklaşan siyasi hesaplaşmalar açısından da önem taşıyor.
Trump, 17 Haziran'da Fransa'nın Evian-les-Bains kentinde düzenlenen G7 Zirvesi'nde, İslamabad mutabakatının imzalanmasının hemen ardından Vance hakkında gazetecilere yaptığı açıklamada, “İşler yolunda giderse krediyi ben alacağım. Yolunda gitmezse JD'yi suçlayacağım. Dikkatli olsan iyi olur JD” demişti.
Vance ise ertesi gün Trump'ın şaka yaptığını düşündüğünü söylemişti.
ABD-İran savaşı nereye gidiyor?
İran, cuma sabahı Bahreyn'de ABD ordusuna ait erken uyarı radar sistemini vurduğunu ve imha ettiğini duyurdu. Tahran, saldırının İran'ın güneyindeki Sirik liman kentinde bulunan bir telekomünikasyon kulesine yönelik hava saldırısına misilleme olduğunu açıkladı.
Trump ise perşembe günü yaptığı açıklamada, Ortadoğu'daki müttefiklerinin İran'a yönelik yeni ve geniş çaplı saldırıları şimdilik durdurmasını istediğini söyledi. Suudi Arabistan'ın kendisinden mevcut durumun bir süre daha korunmasını talep ettiğini belirten Trump, Katar, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn'in de mevcut yaklaşımı tercih ettiğini aktardı.
Trump, söz konusu talepler olmasaydı İran'a yönelik yeni saldırılar düzenleyip düzenlemeyeceği sorusuna ise “Evet, düzenlerdim” yanıtını verdi.
ABD Başkanı, İran'ın enerji altyapısını, köprülerini ve üretim tesislerini üç gün içinde yok edebileceklerini de öne sürdü. Savaş nedeniyle yükselen akaryakıt fiyatlarının Cumhuriyetçilerin seçim yenilgisinde etkili olduğunu kabul eden Trump, buna rağmen İran'a saldırı kararını savundu.
İran Devrim Muhafızları Ordusu Havacılık ve Uzay Kuvvetleri danışmanlarından Tuğgeneral Ali Rıza Belaili ise İran liderinin düşmanlara coğrafi sınır gözetmeksizin saldırılması yönündeki talimatının “uygun zamanda” uygulanacağını söyledi.
İran'ın Mehr Haber Ajansı'na konuşan Belaili, “Amerikalılar ısrar ettikçe kendi yarattıkları bu bataklığa daha fazla saplanacaklar” dedi.
İran'dan ateşkes teklifi
İran Meclis Başkanı ve Tahran'ın başmüzakerecisi Muhammed Bakır Kalibaf, bu hafta Al Jazeera'ya verdiği röportajda, Hürmüz Boğazı'nın ABD-İsrail savaşından önceki statüsüne hiçbir zaman dönmeyeceğini söyledi.
Barış döneminde küresel petrol sevkiyatının yaklaşık beşte birinin gerçekleştirildiği boğaz, ABD ve İsrail'in mart ayı başında başlattığı saldırıların ardından İran tarafından fiilen kapatılmıştı. Bu gelişme küresel enerji piyasalarında ciddi dalgalanmaya yol açmıştı.
Kalibaf, Tahran'ın Katar aracılığıyla Washington'a ateşkes ve boğazın yeniden açılmasını içeren yedi maddelik bir teklif ilettiğini ve ABD'nin resmi yanıtını beklediğini açıkladı.
“Top artık Amerika'nın sahasında” diyen Kalibaf, İran'ın şartlarını şöyle sıraladı:
- ABD'nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasının sona erdirilmesi,
- Ekonomik yaptırımların kaldırılması,
- İran'ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması,
- Tüm cephelerde çatışmaların sona erdirilmesi,
- Savaşın sona erdiğinin açıkça ilan edilmesi.
Washington ise daha önce İran'ın nükleer programı konusunda anlaşmaya varılmadan bu talepleri kabul etmeyeceğini bildirmişti. Tahran, nükleer konunun diğer başlıklardan ayrı müzakere edilmesini istiyor.
Hürmüz Boğazı'nda gemi trafiği durma noktasında
İran Meclis Başkanı Kalibaf, Hürmüz Boğazı'nda uluslararası suların bulunmadığını ve 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin boğaz için geçerli olmadığını savundu. Boğazın yalnızca İran ve Umman'ın karasularından geçtiğini belirten Kalibaf, buradaki düzenlemelerin kıyıdaş iki ülkenin yasalarına tabi olduğunu ileri sürdü.
Tahran yönetimi, kendi belirlediği güzergahın dışında, boğazın güney koridorundan geçmeye çalışan ve “ihlalde bulunan” bazı gemilerin saldırıya uğradığını veya alev aldığını duyurdu. İran, onay verdiği gemilere kendi kıyılarına daha yakın olan kuzey güzergahını kullanmaları yönünde talimat vermişti. İran'a göre son 12 günde en az 12 petrol tankeri saldırılara hedef oldu.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise boğazın açık tutulması için çalışmaların aralıksız sürdürüldüğünü açıkladı. CENTCOM çarşamba günü yaptığı açıklamada, ABD ordusunun desteğiyle en az 4 bin geminin Hürmüz Boğazı'ndan geçtiğini ve bu gemilerin 1,7 milyar varilden fazla ham petrol taşıdığını ileri sürdü.
