CGTN Türk Dış Haberler Merkezi
Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping’in eylül ayındaki diplomasi trafiğinin merkezinde Orta Doğu vardı. Xi, 2 Eylül’de Kahire’de Mısır Cumhurbaşkanı Abdulfettah es-Sisi ile görüşmesinde bölgenin geleceğine ilişkin dört maddelik bir yol haritası açıkladı. On gün sonra Yeni Delhi’de düzenlenen BRICS Zirvesi’nde aynı önerilere atıf yapan Xi, Çin’in diğer BRICS üyeleriyle birlikte Orta Doğu’da barış için rol oynamaya hazır olduğunu ilan etti.
Pekin’in yaklaşımı mevcut savaşın sona erdirilmesinin ötesine geçiyor. Plan, bölgesel sorunların bölge ülkeleri tarafından çözülmesi, Filistin meselesinin merkeze alınması, güvenliğin ekonomik kalkınmayla desteklenmesi ve uluslararası hukukun güçlendirilmesi olmak üzere dört ayaktan oluşuyor.
Bölgenin geleceğine bölge ülkeleri karar vermeli
Xi’nin Kahire’de açıkladığı planın ilk maddesi “bölgesel ortak güvenliğin iç dinamiklerinin harekete geçirilmesi” oldu.
“Orta Doğu halkları kendi meselelerinin efendisi olmalıdır” diyen Xi, dış güçlerin müdahalesine karşı çıkılması gerektiğini söyledi. Çin Cumhurbaşkanı’na göre bölge ülkeleri barış ve güvenlik diyaloğunu güçlendirmeli, güvenlik mimarisinin yeniden şekillendirilmesini kendi aralarında tartışmalı ve geleceklerini kendi ellerine almalı. Pekin böylece güvenliğin bölge dışındaki güçlerin oluşturduğu ittifaklar yerine Orta Doğu ülkelerinin katıldığı ortak bir yapı üzerinden sağlanmasını öneriyor.
Filistin sorunu merkeze alınmalı
İkinci başlık, Orta Doğu’daki krizlerin birbirinden bağımsız değerlendirilmemesine dayanıyor. Xi’ye göre bölgedeki birbiriyle bağlantılı sorunlar kapsamlı çözümler gerektiriyor. Bu denklemin merkezine Filistin’i yerleştiren Xi, “Filistin meselesi Orta Doğu sorununun merkezinde yer almaya devam ediyor ve hiçbir zaman ihmal edilmemeli veya marjinalleştirilmemelidir” ifadelerini kullandı.
Çin Cumhurbaşkanı, Yeni Delhi’de bu yaklaşımın siyasi hedefini de ortaya koydu. Xi, “Temel çıkış yolu iki devletli çözümün uygulanması ve Filistin ile İsrail’in barış içinde bir arada yaşamasının sağlanmasıdır” dedi.
BRICS’in Yeni Delhi Bildirisi’nde de 1967 sınırları temelinde, başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız ve yaşayabilir Filistin devletine destek verildi. Filistin’in Birleşmiş Milletler’e tam üyeliği istenirken Gazze’de zorla yerinden etme ve bölgenin coğrafi veya demografik yapısını değiştirecek girişimler reddedildi.
Güvenliğin temeli kalkınma
Xi’nin planındaki üçüncü ayak güvenlik ile ekonomik kalkınmayı aynı denklemde buluşturuyor.
“Orta Doğu’da kalıcı istikrar ve güvenlik temelde kalkınmaya bağlıdır” diyen Xi; uluslararası deniz yollarının güvenliğinin korunmasını, kalkınma işbirliğinin ilerletilmesini ve bölge ülkelerinin ekonomik çıkarlarının birbirine yakınlaştırılmasını istedi.
Çin’in formülünde ekonomik işbirliğinin artırılması aynı zamanda siyasi güven üretmenin bir aracı. Xi, karşılıklı güvenin kademeli olarak artırılması ve “çatışmaları besleyen zeminin” ortadan kaldırılması gerektiğini söyledi.
İran savaşı bu yaklaşımın ekonomik boyutunu daha görünür hale getirdi. Hürmüz Boğazı ve çevresindeki gerilim enerji akışını ve uluslararası ticareti doğrudan etkilerken Yeni Delhi Bildirisi’nde küresel ticaretin, tedarik zincirlerinin ve enerji piyasalarının istikrarının korunmasına ayrıca vurgu yapıldı.
Çifte standarda karşı BM vurgusu
Dördüncü madde ise uluslararası sistemin Orta Doğu’daki rolüne odaklandı.
Xi, Birleşmiş Milletler Şartı ve uluslararası hukukun bölgesel meselelerin ele alınmasında temel kurallar olması gerektiğini belirtti. Özellikle bölge dışındaki büyük güçlere seslenen Çin Cumhurbaşkanı, bu ülkelerin “çifte standartları reddetmesi, bölge ülkelerinin egemenliğine ve toprak bütünlüğüne saygı göstermesi” gerektiğini söyledi.
Birleşmiş Milletler’in Orta Doğu’da somut rol oynamasını isteyen Xi’nin önerisine Kahire’den de destek geldi. Sisi, Çin’in Orta Doğu konusundaki “nesnel ve tarafsız” tutumunu takdir ettiklerini belirterek Mısır’ın gerilimin azaltılması ve bölgesel güvenlik mimarisinin araştırılması için Pekin ile koordinasyonu güçlendirmeye hazır olduğunu açıkladı.
Plan BRICS'e taşındı
Kahire’de açıklanan dört maddelik yol haritası, 12 Eylül’de Yeni Delhi’de daha geniş bir zemine taşındı.
Xi, BRICS Zirvesi’nde “Orta Doğu’da barış ve istikrarın korunması ve geliştirilmesine yönelik, gerilimin düşürülmesini, çatışmaların sona erdirilmesini ve barışın teşvik edilmesini amaçlayan dört öneri ortaya koydum” ifadelerini kullandı.
Çin Cumhurbaşkanı ilgili taraflara siyasi çözüm doğrultusunda ilerleme ve “kalıcı, kapsamlı bir ateşkes” için çalışma çağrısı yaptı. Xi’ye göre kalıcı çözüm için sorunların kaynağına inilmesi ve bölge ülkeleri arasındaki güvenin yeniden kurulması gerekiyor.
Yeni Delhi’deki asıl yenilik ise BRICS’in bu plana dahil edilmesi oldu. Xi, “Çin, Orta Doğu’ya barış ve huzurun getirilmesinde üzerine düşen rolü oynamak için diğer BRICS üyeleriyle birlikte çalışacaktır” dedi.
Xi’nin Kahire’de açıkladığı yol haritası böylece Yeni Delhi’de çok taraflı bir zemine taşındı. Ateşkes acil hedefi oluştururken Pekin’in uzun vadeli planında Filistin sorununun çözümü, ekonomik kalkınma ve bölge ülkelerinin kendi güvenlik mimarisini oluşturması yer alıyor.
