İngiltere, ilaçların insan vücudunda nasıl etki gösterdiğini daha gerçekçi biçimde ortaya koymak ve hayvan deneylerine duyulan ihtiyacı azaltmak için dikkat çekici bir araştırma projesini hayata geçiriyor. Cambridge'de yürütülecek çalışma kapsamında NHS hastalarından alınan hücrelerden, insan organlarının belirli özelliklerini taklit eden "organoid" adı verilen mini doku ve organ modelleri üretilecek.
İngiltere Tıbbi Araştırma Konseyi (MRC), proje için 20 milyon sterlinlik kaynak sağlayacak. Araştırmacıların hedeflerinden biri de farklı hastalardan elde edilen hücrelerle oluşturulan organoidleri karşılaştırarak aynı hastalığın kişilerde neden farklı seyredebildiğini daha ayrıntılı biçimde incelemek.
Amaç: Doğru tedaviyi daha erken bulmak
Cambridge Kök Hücre Enstitüsü'nde görev yapan klinik profesör Matthias Zilbauer'a göre hayvan modelleri, insan hastalıklarının tamamını birebir yansıtamayabiliyor. Bazı hastalıkların hayvanlarda hiç görülmediğini, bazılarının ise insanlardan farklı şekilde ortaya çıktığını belirten Zilbauer, doğrudan insan dokularından geliştirilen modellerin ilaç araştırmalarında önemli bir avantaj sağlayabileceğine dikkat çekiyor. Araştırmacılara göre bu yaklaşım, gelecekte "hangi ilaç hangi hastada daha iyi sonuç verir?" sorusunun daha erken aşamalarda yanıtlanmasına yardımcı olabilir.
Milimetrenin altında boyutlara sahip olabilen organoidler, gerçek organların tüm karmaşıklığını taşımıyor. Ancak araştırmacılar, bu küçük modellerin organ ve dokuların bazı temel özelliklerini taklit edebildiğini ve hastalıkların yanı sıra ilaçlara verilen tepkilerin incelenmesinde kullanılabildiğini belirtiyor. Özellikle hastalıklı dokulardan geliştirilen organoidler sayesinde yeni ilaç adaylarının hastalığın neden olduğu değişiklikleri tersine çevirip çeviremediği, klinik deneylere geçilmeden önce araştırılabilecek.
Hayvan deneyleri insanları ne kadar yansıtıyor?
İlaç geliştirme sürecindeki en önemli sorunlardan biri, hayvanlarda olumlu sonuç veren adayların insanlarda aynı başarıyı göstermemesi. Verilen bilgilere göre hayvan deneylerini başarıyla geçen ilaçların yüzde 90'dan fazlası daha sonraki insan klinik deneylerinde başarısız oluyor. Bu nedenle İngiltere, hayvan deneylerinin sayısını azaltmak için organoidler, organ-on-a-chip sistemleri ve yapay zeka gibi "yeni yaklaşım yöntemlerine" daha fazla ağırlık vermeyi planlıyor.
Ülkede 2025 yılında bilimsel araştırmalar kapsamında canlı hayvanlar üzerinde yaklaşık 2,54 milyon işlem gerçekleştirildi. İşlemlerin yüzde 90'dan fazlasında fare, sıçan, balık ve kuşların kullanıldığı bildirildi.
Cambridge'deki araştırmacılar projeye özellikle iltihaplı bağırsak hastalıkları üzerinden başlayacak. Crohn hastalığı ve ülseratif kolit gibi rahatsızlıklara sahip NHS hastalarından elde edilen hücrelerle bağırsak organoidleri geliştirilecek. Bu modeller sayesinde hastalıkların farklı kişilerde neden farklı özellikler gösterdiği ve hastaların belirli ilaçlara neden farklı yanıt verdiği araştırılacak. Projenin diğer ekipleri ise farklı alanlara odaklanacak. Kanser araştırmaları kapsamında tümör modelleri geliştirilirken, nörolojik hastalıkların daha iyi anlaşılması için beyin organoidlerinden yararlanılacak. Kalp dokusundan elde edilen ve gerçek kalp hücreleri gibi elektriksel aktivite gösterebilen modellerden, sinir hücrelerinin özelliklerini taşıyan beyin dokularına kadar farklı organoid türlerinin geliştirilmesi planlanıyor.
Projenin yalnızca yeni organoidler üretmekle sınırlı kalması planlanmıyor. Bilim insanları, özellikleri standartlaştırılmış ve güvenilirliği doğrulanmış organoidlerden oluşan geniş bir kütüphane oluşturmayı da hedefliyor.
Bu kaynak, akademisyenlerin yanı sıra ilaç şirketlerinin kullanımına sunulacak. Böylece farklı araştırma ekiplerinin benzer insan dokusu modelleri üzerinden çalışma yürütmesi ve yeni ilaç adaylarını daha karşılaştırılabilir koşullarda test etmesi amaçlanıyor.
