Afrika ülkeleri, ticaret ve finans sistemlerinde ABD dolarına olan bağımlılıklarını azaltmaya yönelik adımlarını hızlandırırken, Çin yuanı ve yerel para birimlerinin kullanımı giderek yaygınlaşıyor.
The Economist'in haberine göre, dolar halen Afrika'nın dış kamu borcunun yaklaşık yüzde 70'inde ve kıtadaki birçok sınır ötesi işlemde hakim para birimi olmayı sürdürüyor. Ancak birçok Afrika ülkesi, doların ekonomileri üzerindeki etkisini azaltmak amacıyla alternatif para birimlerine yöneliyor.
Zambiya dolara bağımlılığı azaltıyor
Bu dönüşümün öne çıkan ülkelerinden biri Zambiya oldu. Uzun yıllar ekonomisinde doların yaygın olarak kullanıldığı ülke, dolara bağımlılığı azaltmak amacıyla yuan ve yerel para birimi kwachanın kullanımını artırmaya başladı.
Zambiya, geçen ekim ayında Afrika'da madencilik gelirleri ve vergilerini yuanla kabul eden ilk ülke oldu. Bu adımla, ülkenin en önemli ihraç ürünü olan bakırın en büyük alıcısı Çin ile ticari ve finansal işlemlerin kolaylaştırılması amaçlanıyor.
Zambiya Merkez Bankası ayrıca ülke içindeki işlemlerin kwacha ile yapılmasını zorunlu hale getirdi. Düzenlemeye uymayanlara para cezası veya iki yıla kadar hapis cezası uygulanabilecek.
Yuan Afrika'da kullanım alanını genişletiyor
Dolardan uzaklaşma eğiliminin öne çıkardığı para birimlerinden biri de Çin yuanı oldu.
Afrika'nın en büyük ekonomileri arasında yer alan Mısır, Nijerya ve Güney Afrika, Çin ile yeni döviz takası anlaşmaları imzalarken, ülkelerin Çin'le ticaretinde yuan kullanımının payı da artıyor.
Kenya da dolar cinsinden Çin kredilerinin bir bölümünü yuana dönüştürmeye yöneldi.
Bu dönüşüm Kenya'ya faiz maliyetlerinde yılda 215 milyon dolara kadar tasarruf sağlayabilir. Bu rakam, ülkenin 2025'te Çin'e yaptığı borç ödemelerinin yaklaşık beşte birine karşılık geliyor.
Kenya'nın Çin'e olan borcunun yaklaşık üçte ikisinin halihazırda yuan cinsinden olduğu belirtilirken, Etiyopya ve Mozambik'in de benzer düzenlemeler üzerinde görüşmeler yürüttüğü bildirildi.
Afrika bankaları yuan altyapısını güçlendiriyor
Kıtadaki bankalar da yuan cinsinden işlemlerin artırılmasına yönelik altyapı çalışmalarını hızlandırıyor.
Varlık büyüklüğü bakımından Afrika'nın en büyük bankası Standard Bank, geçen eylül ayında Çin'in Sınır Ötesi Bankalararası Ödeme Sistemi üzerinden işlem gerçekleştiren ilk Afrika bankası oldu. Böylece şirketlerin ödemelerini doğrudan yuan üzerinden gerçekleştirmesinin önü açıldı.
Güney Afrika'nın büyük bankalarından Absa ile 30'dan fazla Afrika ülkesinde faaliyet gösteren Ecobank da doğrudan yuan ödemelerini kolaylaştırmayı hedefliyor.
Yuan cinsinden sınır ötesi işlemler doların gerisinde kalmaya devam etse de bu işlemlerin sayısı 2020-2024 döneminde dört kattan fazla arttı.
Yerel para birimleri de güçlendiriliyor
Afrika ülkelerinin hedefi yalnızca dolara olan bağımlılığı yuanla değiştirmek değil. Hükümetler aynı zamanda kıta içindeki ticarette kendi para birimlerinin kullanımını artırmaya çalışıyor.
Afrika İhracat-İthalat Bankası ile Afrika Birliği, 2022'de Pan-Afrika Ödeme ve Takas Sistemi'ni devreye aldı.
Sistem, Afrika ülkeleri arasındaki ticaretin dolar gibi üçüncü bir para birimine ihtiyaç duyulmadan yerel para birimleri üzerinden gerçekleştirilmesine imkan sağlıyor.
Sisteme 160'tan fazla ticari banka ile 22 merkez bankasının katıldığı belirtiliyor. Platformun yaygınlaşması halinde Afrikalı işletmelerin bankacılık ve döviz işlemlerinde yılda yaklaşık 5 milyar dolar tasarruf sağlayabileceği tahmin ediliyor.
Dolardan çıkışın maliyetleri de var
Dolara bağımlılığın azaltılması, Afrika ekonomileri açısından bazı maliyetleri de beraberinde getiriyor.
Standard Bank'tan Jibran Qureishi'ye göre, uzun yıllardır dolar üzerinden çalışan şirketlerin yeni sisteme uyum sağlaması sancılı olabiliyor.
Zambiya'daki düzenlemeler şirketleri dolar cinsinden mevcut sözleşmelerini yeniden düzenlemeye ve tedarikçilerle anlaşmalarını gözden geçirmeye zorlarken, dolar geliri elde eden ihracatçılar da para birimleri arasındaki dönüşümün getirdiği ek maliyetlerle karşı karşıya kalıyor.
Özellikle yakıt ve ekipman ithalatına bağımlı inşaat ve tarım sektörlerinde faaliyet gösteren şirketlerin döviz işlem maliyetlerinin artabileceği belirtiliyor.
Buna karşın Zambiya'nın para birimi kwacha güçlenmeye devam ediyor. 2025'teki yükselişinin ardından kwacha, bu yıl da dolar karşısında yaklaşık yüzde 15 değer kazandı.
Yabancı yatırımcıların kwacha cinsinden devlet tahvillerine ilgisinin de arttığı belirtilirken, Zambiya yönetiminin yerel para birimini güçlendirmeye yönelik adımlarının ülkenin borçlanma koşullarını kolaylaştırabileceği değerlendiriliyor.
