Ulaş Can-CGTN Türk GYY
Çin Cumhurbaşkanı Xi Jinping, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve ABD Başkanı Donald Trump, 19 Kasım'da Çin'in Shenzhen kentinde tarihi bir zirvede bir araya gelecek. Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Liderler Zirvesi kapsamında gerçekleştirilecek görüşme, üç ülkenin liderlerinin aynı masada buluştuğu ilk üçlü zirve olacak.
Uluslararası sistemin derin dönüşümler yaşadığı bir döneme denk gelen görüşme, dünya siyasetinin geleceğine ilişkin tartışmaları da beraberinde getirdi. Bazı çevreler zirveyi, 1945 yılında gerçekleştirilen Yalta Konferansı'na benzeterek Çin, Rusya ve ABD'nin yeni nüfuz alanları belirleyeceği bir sürecin başlangıcı olarak yorumluyor.
Ancak bu benzetme, Çin'in son yıllarda ortaya koyduğu dış politika ilkeleriyle ve Xi Jinping'in uluslararası yönetişime ilişkin yaklaşımıyla önemli çelişkiler taşıyor.
Çin'in hem bu zirve öncesi ortaya koyduğu politika, hem bu zirve öncesi yaptığı açıklamlar, Çin'in açısından bu zirve "büyük güçler arasında kaçınılmaz çatışma anlayışına karşı güçlü bir siyasi mesaj" olarak değerlendiriliyor.
Çin, dünyanın önünde birikmiş küresel sorunların çözümünü, üç ülkenin dünyayı kendi aralarında yönetmesinde değil, farklı çıkar ve önceliklere sahip büyük güçlerin karşı karşıya gelmeden birlikte yaşamanın yollarını bulmakta arıyor.
Yalta benzetmesi neden yanıltıcı?
Şubat 1945'te düzenlenen Yalta Konferansı, İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna yaklaşılırken ABD Başkanı Franklin Roosevelt, Sovyet lider Josef Stalin ve İngiltere Başbakanı Winston Churchill'i bir araya getirmişti.
Konferansta Nazi Almanyası'nın yenilgisinden sonra Avrupa'nın geleceği, savaş sonrası güvenlik düzeni, Birleşmiş Milletler'in kuruluşuna ilişkin düzenlemeler ve Sovyetler Birliği'nin Japonya'ya karşı savaşa katılması gibi konular görüşülmüştü.
Yalta'nın tarihsel koşullarında savaşın galip devletleri, savaş sonrası düzenin oluşumunda belirleyici rol oynuyordu.
Oysa Shenzhen'deki buluşma, dünya savaşının sonunda galip devletlerin yeni uluslararası düzenin sınırlarını belirlediği bir konferans değil. Üç büyük güç, çatışmaların ve ekonomik rekabetin yoğunlaştığı mevcut uluslararası sistem içinde ilişkilerini yönetmenin yollarını arıyor.
Üstelik günümüz dünyası 1945'ten çok farklı. Asya, Afrika ve Latin Amerika ülkeleri uluslararası siyasette giderek daha güçlü aktörler haline gelirken Hindistan, Brezilya ve diğer yükselen ekonomilerin dışarıda bırakıldığı bir dünya yönetimi tasarımı hem siyasi hem de ekonomik gerçeklerle bağdaşmıyor.
Trump'ın G2 önerisine Pekin'den itiraz
Shenzhen zirvesinin ortaya çıkardığı tartışma, Donald Trump'ın daha önce Çin ile ilişkiler konusunda kullandığı G2 (İkiler Grubu) kavramını yeniden gündeme getirdi.
Trump, 30 Ekim 2025'te Güney Kore'nin Busan kentinde Xi Jinping ile gerçekleştirdiği görüşme öncesinde iki ülkeyi G2 olarak tanımlamıştı. Mayıs 2026'daki Pekin ziyareti sırasında da aynı kavramı yeniden kullanmıştı.
G2 yaklaşımı, dünyanın en büyük iki ekonomisi olan ABD ve Çin'in küresel meselelerin yönetiminde ayrıcalıklı bir ortaklık kurabileceği düşüncesine dayanıyor.
Ancak Xi Jinping liderliğindeki Çin yönetimi, iki büyük gücün dünyayı birlikte yönetmesi anlamına gelebilecek bu yaklaşımı benimsemiyor.
Trump'ın 2025'teki açıklamasının ardından Çin Dışişleri Bakanlığı, Pekin'in gerçek çok taraflılık ilkesini savunmaya devam edeceğini açıklamıştı.
Çin Dışişleri Bakanı Wang Yi ise 8 Mart 2026'da düzenlediği basın toplantısında G2 tartışmasına çok daha açık bir yanıt verdi.
Wang Yi, ABD ve Çin'in dünya üzerinde büyük etkisi bulunduğunu kabul etmekle birlikte gezegende 190'dan fazla ülke olduğunu hatırlattı. Dünya tarihinin birçok ülkenin ortak çabasıyla şekillendiğini vurgulayan Wang, Çin'in dünyanın büyük güçler tarafından yönetilebileceği anlayışını kabul etmediğini belirtti.
Bu yaklaşım, Çin'in ABD ile ilişkilerini geliştirmek istemesiyle dünyayı Washington ile paylaşmaya dayalı bir uluslararası sistem kurmayı birbirinden ayırıyor.
Pekin açısından büyük güçler arasında işbirliği gerekli; ancak bu işbirliğinin diğer ülkelerin egemenliğini ve uluslararası karar mekanizmalarına katılma hakkını ortadan kaldırmaması gerekiyor.
Bloklaşma değil, işbirliğine dayalı çok kutupluluk
Çin'in savunduğu çok kutupluluk anlayışı, ABD merkezli tek kutuplu dünya düzeninin yerini yalnızca başka büyük güçlerin oluşturduğu yeni bir kutuplaşmanın almasını öngörmüyor.
Çin, devletler arasında hiyerarşik bir sistemin yerine egemen eşitliğe dayalı, daha kapsayıcı bir uluslararası düzenin geliştirilmesini savunuyor.
Bu yaklaşım, Soğuk Savaş döneminin askeri ve siyasi bloklaşma mantığından da uzaklaşmayı amaçlıyor.
Nitekim Xi Jinping, uluslararası ilişkilerde ittifak blokları yerine ortaklıkların, cepheleşme yerine diyaloğun ve dışlayıcı mekanizmalar yerine geniş katılımlı işbirliğinin geliştirilmesi gerektiğini savunuyor.
Çin'in Birleşmiş Milletler'in merkezi rolüne yaptığı vurgu da bu politikanın önemli bir parçasını oluşturuyor. Pekin, uluslararası sistemin tamamen ortadan kaldırılması yerine mevcut kurumların daha adil ve temsili hale getirilmesini savunuyor.
Bu çerçevede Çin, Rusya ve ABD arasındaki diyaloğun geliştirilmesi, diğer ülkelerin karar mekanizmalarından dışlanmasını gerektirmiyor.
Aksine, büyük güçler arasındaki gerilimlerin azaltılması, Küresel Güney ülkelerinin kendi kalkınma ve dış politika tercihlerini daha bağımsız biçimde belirleyebileceği bir uluslararası ortamın oluşmasına katkıda bulunabilir.
Xi'nin Küresel Yönetişim İnisiyatifi ne öneriyor?
Çin'in Shenzhen zirvesine yaklaşımını anlamak için Xi Jinping'in 1 Eylül 2025'te Tianjin'de düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü Plus toplantısında açıkladığı Küresel Yönetişim İnisiyatifi'ne bakmak gerekiyor.
Xi'nin ortaya koyduğu girişim, mevcut uluslararası sistemin hegemonya, tek taraflılık, korumacılık ve gelişmekte olan ülkelerin yetersiz temsili gibi sorunlarına karşı daha adil bir küresel yönetişim yapısı oluşturmayı hedefliyor.
Girişim beş temel ilkeye dayanıyor:
Egemen eşitlik: Bütün ülkeler, ekonomik büyüklükleri ve askeri güçleri ne olursa olsun uluslararası karar alma süreçlerine eşit katılım hakkına sahip olmalı.
Uluslararası hukukun üstünlüğü: Birleşmiş Milletler Şartı ve uluslararası hukuk ilkeleri bütün ülkelere eşit biçimde uygulanmalı. Güçlü devletlerin kendi kurallarını diğer ülkelere dayatmasına son verilmeli.
Çok taraflılık: Dünya meseleleri dar güç grupları tarafından değil, ortak istişare ve işbirliği yoluyla ele alınmalı. Birleşmiş Milletler'in merkezi rolü korunmalı.
İnsan odaklı yaklaşım: Küresel yönetişimin amacı yalnızca devletler arasındaki dengeleri korumak değil, halkların refahını artırmak ve Kuzey-Güney arasındaki kalkınma uçurumunu daraltmak olmalı.
Somut sonuçlara odaklanma: Uluslararası işbirliği yalnızca diplomatik açıklamalarla sınırlı kalmamalı; kalkınma, güvenlik ve ekonomik sorunların çözümünde uygulanabilir politikalar üretmeli.
Xi, Eylül 2026'da Bişkek'teki Şanghay İşbirliği Örgütü Plus toplantısında da bu yaklaşımı yineledi. Çin lideri, tüm ülkelerin uluslararası kuralların oluşturulmasında söz sahibi olması ve Küresel Güney'in temsil gücünün artırılması gerektiğinin altını çizdi.
Bu ilkeler, büyük güçlerin dünyayı nüfuz alanlarına ayırmasına dayanan bir düzen anlayışından farklı bir uluslararası ilişkiler modeli ortaya koyuyor.
Bu nedenle 19 Kasım'daki zirveyi şimdiden yeni bir Yalta Konferansı olarak tanımlamak, Çin'in dış politikasını bilmemek, Çinlilerin dünyayı nasıl kavradığını ve ÇKP'nin dünya görüşünü hiç anlamamış olmakla, eş anlamlı bir hale geliyor.
Shenzhen'de yanıtı aranacak asıl soru, üç büyük gücün dünyayı nasıl paylaşacağı değil; büyük güçlerin diğer ülkelerin egemenliğine saygı göstererek, daha eşitlikçi ve çok kutuplu bir uluslararası sistemde nasıl bir arada yaşayacağı olacak.





