Ümran Şatana Ünal

Shanghai’da 13 Kasım’da kapılarını açan Uluslararası Çocuk Kitapları Fuarı’nda bu yıl 60 binden fazla kitap sergilendi. Peki, bunlardan hangisi birkaç yıl sonra İstanbul’da bir çocuğun başucu kitabı olacak? Ya da Çinli bir çocuk, Keloğlan’ın hikâyeleriyle ne zaman tanışacak? 15 Kasım tarihinde sona eren fuar, 37 ülke ve bölgeden 500’ü aşkın yayıncılık ve içerik markasını bir araya getirdi. Ancak buluşmanın önemi, sergilenen kitapların sayısından çok, çocuklara anlatılan hikâyelerin ülkeler arasında nasıl dolaştığında yatıyor.

Kırk yıllık birikimin uluslararası karşılığı

Çin’in çocuk edebiyatında kazandığı uluslararası görünürlük, uzun yıllara dayanan bir çabanın sonucu. Fuar kapsamında düzenlenen “Çin çocuk kitaplarının dünyaya açılışının kırk yılı” başlıklı forum da bu sürecin geldiği noktayı değerlendirme fırsatı sundu. Çinli yayıncılar, yabancı eserleri kendi okurlarıyla buluşturmanın yanı sıra yerli yazarların ve çizerlerin çalışmalarını dünyaya taşımaya da ağırlık veriyor. Ancak bir kitabın başka dile çevrilmesi tek başına başarı sayılmaz. Asıl mesele, farklı bir kültürde sevilmesi ve okurların hayatında yer bulması. Bu da yalnızca çevirmenlerin değil, editörlerin, çizerlerin ve yayınevlerinin birlikte emek vermesini gerektiriyor.

Bu gelişmenin dikkat çekici göstergelerinden biri, Çinli çocuk kitabı yazarlarının ve çizerlerinin dünyanın saygın ödüllerinde elde ettiği başarılar. Çocuk edebiyatının Nobel’i olarak da anılan Hans Christian Andersen Ödülü’nün 2016’da yazarlık, 2026’da ise illüstrasyon dalında Çinli sanatçılara verilmesi, gelinen noktayı ortaya koyuyor. Geleneksel halk anlatılarından, tarihten ve resim sanatından beslenen bu eserler, cesaret, korku ve umut gibi evrensel duyguları işliyor. Yerel kültüre bağlı kalmak, başka ülkelerin okurlarına ulaşmanın önünde bir engel oluşturmuyor. Tersine, bir eseri başka bir ülkede ilgi çekici kılan bazen tam da kendi kültürüne özgü ayrıntıları olabiliyor.

13–15 Kasım 2026 tarihlerinde düzenlenen Shanghai Uluslararası Çocuk Kitapları Fuarı, 37 ülke ve bölgeden 500’den fazla katılımcı kuruluşu bir araya getirdi.

Resimler sınırları nasıl aşıyor?

Shanghai’daki fuarda farklı ülkelerden ödüllü yazar ve çizerlerin Çinli sanatçılarla buluşması, resimli kitapların kültürel etkileşimdeki rolünü yeniden gündeme getirdi. Özellikle kelimesiz kitaplar, ayrı dilleri konuşan çocukların aynı hikâyeyi takip etmesine imkân tanıyor. Elbette resimler bütün kültürel farklılıkları ortadan kaldırmıyor. Bir kıyafetin, geleneğin veya tarihsel kahramanın anlamı her toplumda aynı olmayabilir. Fakat başarılı bir görsel anlatım, yabancı görünen bir hikâyeyi anlaşılır ve yakın kılabiliyor. Üstelik resimli kitaplarda sözcükler kadar renkler, yüz ifadeleri ve sayfalar arasındaki sessizlik de hikâyenin parçasına dönüşüyor.

Çin: Kanada'nın çok taraflılığa bağlılığını destekliyoruz
Çin: Kanada'nın çok taraflılığa bağlılığını destekliyoruz
İçeriği Görüntüle

Çocuk kitaplarının yetişkinlere yönelik yayınlardan önemli bir farkı da çoğu zaman anne, baba ya da öğretmenle birlikte okunmaları. Böylece başka bir ülkeye ait anlatı, evde yeni bir sohbet başlatabiliyor. Çin’de bir mahallenin gündelik hayatı, Türkiye’de bir bayram hazırlığı veya ailece paylaşılan bir sofra... Çocuğun merak ettiği ayrıntılar, yetişkinleri de başka kültürler üzerine düşünmeye yöneltebiliyor. Kültürel yakınlaşma bazen böyle küçük bir merakla başlıyor.

Türkiye ile ortak hikâyeler mümkün mü?

Türkiye’nin köklü masal geleneğinin yanı sıra çağdaş çocuk edebiyatı ve resimli kitap alanında da önemli bir birikimi var. Türk yazar ve çizerlerin uluslararası çocuk edebiyatı ödüllerine aday gösterilmesi, bu üretimin dünya yayıncılık çevrelerinde karşılık bulabildiğini gösteriyor. Türk ve Çinli sanatçıların aynı uluslararası platformlarda yer alması, iki ülke arasında geliştirilebilecek iş birlikleri bakımından da değerli. Burada amaç, yalnızca mevcut eserleri karşılıklı çevirmek değil, yeni hikâyeler üretmek için de buluşmak olabilir.

Nasreddin Hoca’nın ince mizahı, Keloğlan’ın karşılaştığı güçlükler veya Anadolu’nun gündelik yaşamından çıkan hikâyeler, Çinli çocuklara neden ulaşmasın? Bu eserlerin mutlaka geleneksel biçimleriyle sunulması da gerekmiyor. Çağdaş çizerlerin yorumlarıyla yeniden hayat bulan anlatılar, başka coğrafyalarda karşılık bulabilir. Benzer şekilde Çin’in masalları ve çağdaş çocuk kitapları Türkiye’de daha geniş okur kitleleriyle buluşabilir. Coğrafyalar farklı olsa da çocukların arkadaşlıkları, korkuları ve hayalleri çoğu zaman birbirine benziyor.

Üstelik yayıncılık iş birliğinde sıfırdan başlamak gerekmiyor. Kasım 2024’te Kırmızı Kedi Yayınevi ile Çin Yayın Grubu, Çin edebiyatının Türkiye’de yayımlanması ve ortak yayın çalışmalarının geliştirilmesi amacıyla bir editoryal ofis kurulmasına ilişkin anlaşma imzalamıştı. Çocuk kitaplarına özel olmayan bu girişim, telif, çeviri ve editörlük alanlarında ortak çalışmaların mümkün olduğunu gösteriyor. Benzer adımların çocuk edebiyatına uzanması, iki toplumun birbirini daha erken yaşlarda tanımasına katkı sağlayabilir. Elbette bunun için kitapların yalnızca yayımlanması değil, okurlara uygun fiyatlarla ve doğru dağıtım kanallarıyla ulaşması da gerekiyor.

Bunun için telif anlaşmalarının yanı sıra ortak resimli kitap projelerine, Türk ve Çinli çizerlerin birlikte çalışmasına ve eserlerin okul kütüphanelerine ulaşmasına ihtiyaç var. Kültürel alışveriş yalnızca geleneksel masallarla da sınırlı kalmamalı. Bugünün Beijing’inde, Shangha’yında veya İstanbul’unda büyüyen çocukların gündelik yaşamını anlatan hikâyeler de karşılıklı anlayışı güçlendirebilir.

Kitabın ötesine uzanan dünya

Fuara eşlik eden Shanghai Çizgi Roman Haftası, çocuk kitaplarının genişleyen yaratıcı ve ekonomik dünyasına ışık tutuyor. Resimli kitaplardan çizgi romanlara, animasyondan dijital içeriklere uzanan alan yayıncılığa yeni imkânlar sunuyor. Bir kitap karakterinin farklı mecralarda hayat bulması kültürel erişimi ve ticari potansiyeli artırabilir. Ancak ticari beklentiler anlatının önüne geçmemeli. Çocuk edebiyatının kalıcı değeri, pazarlanabilir karakterlerden önce çocukların hayal dünyasına dokunabilmesinde yatıyor. Bu dengeyi koruyabilen yayıncılar hem kültürel hem de ekonomik bakımdan daha kalıcı sonuçlar elde edebilir.

Çin çocuk kitaplarının dünyaya açılmasındaki başarıyı yalnızca çevrilen veya satılan kitap sayısıyla ölçmek bu nedenle yeterli değil. Bir Çinli yazarın eseri Türkiye’de yeniden basılıyor mu? Türk bir çizerin kitabı Çin’deki bir okul kütüphanesinde okunuyor mu? Daha önemlisi, çocuklar bu hikâyelerde kendilerinden bir şeyler bulabiliyor mu? Shanghai’daki fuarın ardından üzerinde düşünülmesi gereken sorular bunlar. Çünkü ülkeler arasındaki kültürel ilişkiler büyük toplantılarda gelişebilir, ama gerçek yakınlığın izleri bazen bir çocuğun tekrar tekrar okumak istediği kitabın sayfalarında saklıdır.