CGTN Türk Dış Haberler Servisi
Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), 2026 sonunda görev süresi dolacak BM Genel Sekreter Antonio Guterres’in yerine geçecek ismi belirlemek için sekiz aday arasında yürüttüğü oylamalarda henüz uzlaşmaya varamadı. Daimi üyelerin veto yetkisi ve kapalı kapılar ardında yürütülen müzakereler, seçim sürecinin en belirleyici unsurları olarak öne çıkıyor.
Gizli oylamalar, renkli pusulalar, ön yoklamalar ve uzlaşma sağlamak için yürütülen kulis faaliyetleri… BM Genel Sekreterinin belirlenme süreci, uluslararası siyasetin güç dengelerinin en belirgin biçimde ortaya çıktığı mekanizmalardan biri.
BMGK, 31 Aralık'ta görev süresi sona erecek Genel Sekreter Guterres'in yerine geçecek ismi belirlemek üzere birden fazla ön oylama gerçekleştiriyor. Süreçte sekiz aday yarışırken, henüz hiçbir isim üzerinde uzlaşma sağlanabilmiş değil.
Adaylar arasında BM Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD) Genel Sekreteri Kosta Rikalı Rebeca Grynspan, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Arjantinli Rafael Grossi ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Lana Nusseibeh de bulunuyor.
BM Şartı'nın 97'nci maddesi uyarınca genel sekreter, Güvenlik Konseyi'nin tavsiyesi üzerine BM Genel Kurulu tarafından atanıyor. Güvenlik Konseyi'nde dokuz üyenin desteğini alan ve beş daimi üyeden hiçbirinin vetosuyla karşılaşmayan adayın Genel Kurul'a önerilmesi gerekiyor.
Genel sekreteri kim seçiyor?
BM Genel Sekreterinin belirlenmesinde asıl yetki, 15 üyeli Güvenlik Konseyi'nde. Konseyin beş daimi üyesi ABD, Çin, Rusya, İngiltere ve Fransa, veto yetkisine sahip. İki yılda bir seçilen 10 geçici üye ise Bahreyn, Kolombiya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Danimarka, Yunanistan, Letonya, Liberya, Pakistan, Panama ve Somali'den oluşuyor.
BM Şartı'nın 97'nci maddesine göre Güvenlik Konseyi, üzerinde uzlaştığı adayı Genel Kurul'un onayına sunuyor. Genel Kurul'da BM'ye üye 193 ülkenin tamamı oylamaya katılabiliyor.
Bugüne kadar Güvenlik Konseyi'nin önerdiği hiçbir aday Genel Kurul tarafından reddedilmedi. Bu nedenle Genel Kurul'un teorik olarak sahip olduğu yetkiye rağmen, seçimde belirleyici rolü Güvenlik Konseyi ve özellikle veto hakkına sahip beş daimi üye oynuyor.
1950 yılında Konsey'deki çıkmazın ardından Genel Kurul, dönemin genel sekreterinin görev süresini Güvenlik Konseyi'nin tavsiyesi olmadan uzatmıştı.
Süreç nasıl ilerliyor?
Güvenlik Konseyi, adayların destek durumunu belirlemek için bir nevi anket niteliği taşıyan kamuoyuna kapalı ve anonim ön oylamalar gerçekleştiriyor. Bu ön yoklamalarda üyeler, adaylar için 'destekliyorum', 'karşıyım' veya 'fikrim yok' seçeneklerinden birini işaretliyor.
Oylamalar gizli yürütülse de adayların aldığı destek, karşı oy ve çekimserlik sayıları çoğu zaman basına sızıyor.
İlerleyen turlarda ise daimi üyelerle geçici üyelerin oylarını birbirinden ayırabilmek için farklı renklerde pusulalar kullanılıyor. Böylece adayların hangi üyeler tarafından desteklendiği veya veto riskiyle karşı karşıya olduğu konusunda daha net bir tablo ortaya çıkıyor.
Bir adayın en az dokuz destek oyu alması ve beş daimi üyeden veto gelmemesi halinde Konsey, adayı Genel Kurul'a önermek üzere resmi oylamaya geçiyor.
Sekiz aday yarışıyor
Al Jazeera'ye göre Genel Sekreterlik için yarışan sekiz aday arasında iki isim öne çıkıyor: UAEA Başkanı Rafael Grossi ve UNCTAD Genel Sekreteri Rebeca Grynspan.
Grynspan, seçilmesi halinde BM'nin ilk kadın ve ilk Yahudi genel sekreteri olacak.
2019'dan bu yana UAEA'nın başında bulunan Grossi ise Rusya-Ukrayna Savaşı sırasında nükleer gerilimin önlenmesine yönelik diplomatik girişimlerde öne çıktı. Ancak özellikle İran'ın nükleer programına ilişkin raporları nedeniyle eleştirilerin hedefi oldu. Tahran yönetimi, Grossi'nin raporlarının ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırılarına zemin hazırladığı görüşünü dile getirmişti.
Yarıştaki diğer altı aday ise şöyle:
-
Eski BM Genel Kurul Başkanı Ekvadorlu Maria Fernanda Espinosa Garces
-
BAE Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı Lana Zaki Nusseibeh
-
Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Genel Sekreteri Feridun H. Sinirlioğlu
-
Guyana'nın BM Daimi Temsilcisi Carolyn Rodrigues Birkett
-
Ekvadorlu siyasetçi Ivonne A-Baki
-
Ugandalı siyasetçi Olara Otunnu
2026 yılında şu ana kadar sekiz ön oylama gerçekleştirildi. Ancak hiçbir aday, karşı oy almadan süreci tamamlayamadı.
BM Genel Sekreterinin seçilmesinde adil, açık ve kapsayıcı bir süreç yürütülmesi için kampanya yürüten '1 for 8 Billion' girişiminin aktardığı sonuçlara göre, sekizinci ön oylamada en fazla desteği Grynspan aldı.
Oylamanın gizli yürütülmesi nedeniyle beş daimi üyenin nasıl oy kullandığı ve herhangi birinin veto yetkisini kullanıp kullanmadığı bilinmiyor. Ancak adayların seçilebilmesi için beş daimi üyeden hiçbirinin karşı oy vermemesi gerekiyor.
Uzlaşı sağlanamazsa ne olur?
Güvenlik Konseyi'nin 31 Aralık'a kadar yeni genel sekreter üzerinde uzlaşamaması halinde nasıl bir yol izleneceği belirsizliğini koruyor. BM Şartı'nda, görevdeki genel sekreterin süresi sona erdiğinde yeni bir isim belirlenememesi durumunda uygulanacak prosedüre ilişkin açık bir hüküm bulunmuyor.
Al Jazeera'ye göre Konseyin önündeki seçeneklerden biri, yeni genel sekreter için daha kısa bir görev süresi üzerinde uzlaşmak. Bir diğer seçenek ise 1996 yılında Kofi Annan'ın seçilmesinde olduğu gibi, çıkmazı aşmak için üzerinde uzlaşılabilecek bir aday belirlemek.
Üye ülkeler, yeni genel sekreter göreve başlayana kadar BM'nin işleyişini üst düzey bir BM yetkilisinin yürütmesini de tercih edebilir.
Al Jazeera muhabiri Elizondo, görev süresinin uzatılması ihtimaline ilişkin Guterres'e de soru yöneltildiğini aktardı. Guterres'in ise 1 Ocak itibarıyla Portekiz'deki evine dönmeyi umduğunu bu nedenle kesin bir yanıt vermediğini belirtti.
