ABD ile İran arasında yapılması beklenen yeni tur görüşmeler öncesinde en büyük anlaşmazlık konularından biri, Tahran’ın yurtdışında tutulan dondurulmuş varlıkları oldu.
Uzmanlara ve resmi İran kaynaklarına göre bu varlıkların toplamı 100 milyar doların üzerinde. Bu rakamın, İran’ın yıllık petrol ve doğalgaz gelirlerinin yaklaşık üç katına denk geldiği belirtiliyor.
İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf, 10 Nisan’da yaptığı açıklamada, bu varlıkların serbest bırakılmadan müzakerelerin başlayamayacağını vurguladı.
ABD iddiaları reddetti
İslamabad’da yapılan ateşkes görüşmeleri sırasında ABD’nin bazı İran varlıklarını serbest bırakmayı kabul ettiği yönünde haberler ortaya atıldı. Ancak Washington yönetimi bu iddiaları hızla yalanladı ve varlıkların hâlâ dondurulmuş olduğunu açıkladı.
22 Nisan’da sona ermesi beklenen ateşkes öncesinde görüşmelerin yeniden başlamasıyla birlikte bu gerilimin yeniden gündeme gelmesi bekleniyor.
Dondurulmuş varlıklar nedir?
Dondurulmuş varlıklar; bir ülkenin, şirketin ya da merkez bankasının para, mülk veya finansal kaynaklarının başka bir ülke ya da kurum tarafından erişime kapatılması anlamına geliyor.
Bu uygulama genellikle yaptırımlar, mahkeme kararları veya uluslararası düzenlemeler kapsamında hayata geçiriliyor. Resmi gerekçeler arasında kara para aklama, suç faaliyetleri veya uluslararası hukuk ihlalleri yer alıyor.
Ancak eleştirmenler, bu yöntemin Batı karşıtı ülkeleri hedef almak için seçici biçimde kullanıldığını savunuyor.
İran neden erişemiyor?
İran’a yönelik ilk varlık dondurma kararı 1979 yılında, ABD Başkanı Jimmy Carter döneminde alındı. Bu karar, Tahran’daki ABD Büyükelçiliği’nde yaşanan rehine krizi sonrası yürürlüğe girdi.
İlerleyen yıllarda İran’ın nükleer programı nedeniyle yaptırımlar genişletildi. Tahran, nükleer faaliyetlerinin sivil amaçlı olduğunu savunsa da ABD ve müttefikleri bu programın nükleer silah geliştirmeye yönelik olduğunu ileri sürdü.
2015 yılında imzalanan nükleer anlaşma ile İran bazı varlıklarına yeniden erişim sağladı. Ancak Dondal Trump yönetimindeki ABD’nin 2018’de anlaşmadan çekilmesiyle yaptırımlar geri geldi ve varlıklar yeniden donduruldu.
Varlıklar hangi ülkelerde?
İran’ın dondurulmuş varlıkları birçok ülkede tutuluyor. Net rakamlar bilinmemekle birlikte:
Irak: 10 milyar dolar civarında olduğu belirtiliyor.
Güney Kore: 6-7 milyar dolar arasında olduğu tahmin ediliyor.
Katar: 6 milyar dolar olduğu ve bu fonun Güney Kore'den transfer edildiği biliniyor.
Birleşik Arap Emirlikleri (BAE): Milyarlarca dolarlık İran varlığı bulunduğu ve son dönemde bu varlıkların dondurulmasının değerlendirildiği ifade ediliyor.
Avrupa Birliği (AB): Yaklaşık 35 milyar dolar değerinde İran varlığı bulunduğu tahmin ediliyor.
Belçika: AB dışı bağımsız bir tahmine göre 11,7 milyar dolarlık İran varlığı bulunuyor.
ABD: Yaklaşık 2 milyar dolar civarında İran varlığının dondurulduğu belirtiliyor
Uluslararası bankacılık sistemi (özellikle dolar sistemi) ABD kontrolünde olduğu için bu ülkeler İran'a varlıklarını yollayamıyor. Parayı fiziksel olarak o ülkeler tutuyor, ama dondurma kararı fiilen ABD kaynaklı oluyor.
Ekonomi için hayati önemde
Uzun yıllardır yaptırımlar altında olan İran ekonomisi ciddi bir krizle karşı karşıya. Yüksek enflasyon, para birimi riyalin değer kaybı ve yatırım eksikliği ülkeyi zorluyor.
Dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması, İran’ın petrol gelirlerini yeniden ekonomiye kazandırmasını, para politikasını dengelemesini ve altyapı yatırımlarını hızlandırmasını sağlayabilir.
Uzmanlara göre bu kaynaklar, savaş sonrası yeniden inşa sürecini hızlandırmanın yanı sıra ekonomik büyümeyi de tetikleyebilir.
Diplomatik mesaj niteliği taşıyor
ABD’nin bu varlıkları serbest bırakma kararı, yalnızca ekonomik değil aynı zamanda siyasi bir anlam da taşıyor.
Uzmanlar, böyle bir adımın Washington’ın İran üzerindeki baskıyı azaltma sinyali olarak algılanabileceğini ve uluslararası ticaretin yeniden canlanmasına katkı sağlayabileceğini belirtiyor.
Ancak ABD yönetiminin öngörülemez politikaları nedeniyle bu adımın farklı şekillerde yorumlanabileceği de vurgulanıyor.
