Çin, hızla büyüyen bankacılık sisteminde biriken yapısal riskleri kontrol altına almak amacıyla son yirmi yılın en kapsamlı yasal düzenlemesini hazırlıyor. Taslak halinde kamuoyuna sunulan yeni bankacılık denetimi düzenlemesi, yalnızca bankaları değil; hissedarları, banka çalışanlarını ve finansal hizmet sağlayan üçüncü taraf şirketleri de kapsayan geniş bir denetim çerçevesi oluşturmayı hedefliyor.
Toplam büyüklüğü yaklaşık 480 trilyon yuanı bulan Çin bankacılık sistemi, son yıllarda karmaşık finansal yapılar ve hızlı genişleme nedeniyle düzenleyiciler açısından daha zor denetlenir hale geldi. Bu nedenle Beijing yönetimi, geçmişteki krizlerde görülen “sorun ortaya çıktıktan sonra müdahale” yaklaşımını terk ederek riskleri daha erken aşamada önlemeye yönelik bir sistem kurmayı hedefliyor.
Çin’de bankacılık denetimine ilişkin yürürlükteki yasa 2004 yılında kabul edilmişti. Ancak sektörün büyüklüğü ve finansal inovasyonun hızlanması, mevcut düzenlemelerin birçok açıdan yetersiz kalmasına yol açtı.
Özellikle gizli ortaklık yapıları, karmaşık iştirak zincirleri ve dijital finans modelleri düzenleyici kurumların denetiminde boşluklar yarattı. Bu durum bazı risklerin uzun süre görünmeden birikmesine neden oldu.
Fiilî kontrol sahipleri mercek altında
Yeni taslak düzenlemenin en dikkat çekici unsurlarından biri, bankaların arkasındaki “fiilî kontrol sahiplerine” yönelik daha sıkı inceleme mekanizması oldu.
Geçmişte yaşanan bazı bankacılık krizlerinde, resmi kayıtlarda görünmeyen fakat fiilen bankayı yönlendiren kişilerin önemli rol oynadığı tespit edilmişti. Yeni düzenleme ile düzenleyici kurumların yetkisi bu kişileri de kapsayacak şekilde genişletiliyor.
Buna göre bir bankanın kurulması sürecinde, bankayı fiilen kontrol edebilecek kişilerin mali durumu, geçmiş faaliyetleri ve ortaklık ilişkileri ayrıntılı şekilde incelenecek. Ayrıca bankalarda meydana gelebilecek kontrol değişiklikleri de düzenleyici onayına tabi olacak.
Üçüncü taraf şirketlere de denetim uygulanacak
Taslak yalnızca bankaların sahiplerini değil, bankacılık sektörüne hizmet sunan profesyonel kuruluşları da kapsıyor.
Muhasebe şirketleri, hukuk büroları, değerleme firmaları ve teknoloji sağlayıcıları gibi kurumlar da artık düzenleyici gözetimin doğrudan kapsamına alınacak. Yanıltıcı rapor hazırlayan veya kritik bilgileri saklayan şirketlerle bankaların iş ilişkileri askıya alınabilecek.
Özellikle bankacılık verilerini hukuka aykırı şekilde kullanan teknoloji şirketlerine yönelik yüksek para cezaları ve haksız kazançların geri alınması gibi yaptırımlar öngörülüyor.
Banka çalışanlarına yönelik sıkı kurallar geliyor
Yeni düzenleme, kurum içi usulsüzlükleri de hedef alıyor. Taslakta banka çalışanlarının gerçekleştirmesi yasak olan işlemler açık biçimde sıralanıyor.
İlişkili taraf işlemleri üzerinden çıkar sağlama, gerekli inceleme yapılmadan kredi verilmesi, düzenleyici kuralların etrafından dolanılması, yanıltıcı reklam faaliyetleri ve müşteri bilgilerinin sızdırılması bu yasakların başında geliyor.
Bu düzenlemenin arkasında ciddi bir veri seti bulunuyor. Çin’de finans sektörü suçlarına ilişkin bir rapora göre 2015-2022 döneminde mahkemeye yansıyan finansal suçların yarısından fazlası bankacılık sektöründe gerçekleşti.
Sorunlu bankalara kademeli müdahale
Taslak ayrıca sorun yaşayan bankalara yönelik yeni bir müdahale mekanizması da getiriyor. Buna göre düzenleyiciler yalnızca bankayı tamamen devralmak veya piyasaya bırakmak arasında seçim yapmak zorunda kalmayacak.
İlk aşamada erken uyarı ve yakın gözetim uygulanacak. Yönetim sorunları veya risk işaretleri görülen bankalara bir “düzeltme ekibi” atanabilecek. Belirlenen süre içinde iyileşme sağlanamazsa yeniden yapılandırma, devralma, lisans iptali veya iflas başvurusu gibi daha sert önlemler gündeme gelebilecek.
Çin’de bankacılık ihlallerine göz açtırılmayacak
Yeni yasa taslağı, düzenlemelere uyulmaması durumunda uygulanacak cezaları da önemli ölçüde artırıyor. Hem kurumlara hem de sorumlu kişilere yönelik yaptırımlar güçlendiriliyor.
Örneğin sermaye taahhütlerini yerine getirmeyen veya düzenleyici onay olmadan bankacılık faaliyetlerinde bulunan hissedarlar haksız kazançlarının 10 katına kadar veya 10 milyon yuana kadar para cezasıyla karşı karşıya kalabilecek. Ayrıca bazı durumlarda geçmişte dağıtılmış temettülerin geri ödenmesi de talep edilebilecek.
Finansal riskleri erken aşamada önleme hedefi
Yeni düzenleme taslağı, Çin’in bankacılık sistemini daha şeffaf ve dayanıklı hale getirmeyi amaçlıyor. Uzmanlara göre Beijing yönetimi artık finansal istikrarı sağlamak için yalnızca krizlere müdahale etmeyi değil, riskleri ortaya çıkmadan önce tespit etmeyi hedefleyen daha proaktif bir yaklaşım benimsiyor.