Eski Avustralya çevre bakanı Peter Garrett, ülkenin bugüne kadarki en büyük savunma projesi olan milyarlarca dolarlık AUKUS nükleer denizaltı anlaşmasının incelenmesi amacıyla başlatılan bağımsız soruşturmaya liderlik edecek. BBC News’in haberine göre, soruşturma özellikle anlaşmanın Avustralya’nın Çin ile ilişkileri üzerindeki etkisini mercek altına alacak.
Guardian gazetesine göre soruşturma, anlaşmanın yeterince denetlenmediğini düşünen eski İşçi Partisi üyeleri ve çeşitli kamuoyu figürlerinin girişimiyle oluşturuldu. Kamuya açık oturumlar düzenleyecek olan heyet, yazılı başvuruları da kabul edecek ve nihai raporunu 30 Ekim’e kadar yayımlayacak.
“Çok gecikmiş bir inceleme”
2007-2010 yılları arasında çevre bakanlığı yapan Peter Garrett, Avustralya’nın yaşlanan denizaltı filosunun yerine ikinci el ABD denizaltıları satın alınmasını öngören 368 milyar Avustralya doları (239 milyar ABD doları) tutarındaki anlaşmaya yönelik bağımsız incelemenin “çok gecikmiş” olduğunu söyledi.
Garrett, soruşturmanın yalnızca denizaltıların zamanında ve bütçeye uygun teslim edilip edilmeyeceğini değil; aynı zamanda nükleer atıkların nasıl yönetileceğini ve anlaşmanın Avustralya’nın savunma ile stratejik çıkarlarına gerçekten hizmet edip etmediğini de değerlendireceğini belirtti.
"AUKUS'a darbe"
Çin Uluslararası Çalışmalar Enstitüsü’nde yardımcı araştırmacı olarak görev yapan Ning Tuanhui, Global Times’a yaptığı açıklamada, soruşturmanın AUKUS anlaşmasına yönelik ciddi bir darbe anlamına geldiğini söyledi.
Ning’e göre soruşturma, Avustralya İşçi Partisi içindeki bazı isimlerin AUKUS programının geleceği, devasa maliyeti, ABD hükümetine duyulan güvensizlik ve anlaşmanın Avustralya’nın egemenliği üzerindeki etkileri konusundaki kaygılarını yansıtıyor.
Garrett’in girişiminin ardından İşçi Partisi milletvekili Ed Husic de anlaşmanın mevcut haliyle ülkenin egemenliğini zedeleyebileceği uyarısında bulunarak, AUKUS denizaltı anlaşmasının yeniden oylanması çağrısı yaptı.
Ning, yaşanan gelişmelerin Başbakan Anthony Albanese hükümetini hem parti içi görüş ayrılıkları hem de muhalefetin sert eleştirileri arasında bıraktığını ifade etti.
“Bu durum, hükümetin anlaşmayı ilerletme yönündeki gelecekteki çabalarına somut engeller çıkaracaktır” dedi.
Çin ile ilişkiler tartışılıyor
BBC’ye göre soruşturma, anlaşmanın Avustralya’nın en büyük ticaret ortağı olan Çin ile ilişkileri nasıl etkilediğini de inceleyecek.
Doğu Çin Normal Üniversitesi Asya-Pasifik Çalışmaları Merkezi Direktörü Chen Hong ise Global Times’a yaptığı değerlendirmede, Avustralya’da giderek daha fazla kişinin, ABD’nin jeopolitik hedefleri uğruna Çin ile ekonomik ilişkilerin feda edilmesinin gerçekten ulusal çıkarlara hizmet edip etmediğini sorguladığını söyledi.
Chen, Avustralya kamuoyunda ABD’nin öncelikle kendi çıkarlarını gözettiği yönündeki görüşün güçlendiğini belirterek, “Çin pazarına ekonomik olarak bağımlı kalırken Çin’i potansiyel bir düşman olarak tanımlamak stratejik bir çelişkidir” ifadelerini kullandı.
ABD’ye güven tartışması
AUKUS anlaşmasına ilişkin tartışmalar yalnızca Çin boyutuyla sınırlı değil. Avustralya’da, ABD’nin projeye olan bağlılığı ve kapasitesi konusunda da soru işaretleri artıyor.
BBC News’in aktardığına göre Ed Husic, ABD’deki yavaş denizaltı üretimi ve mevcut Amerikan yönetiminin “işlem odaklı yaklaşımının” milyarlarca dolarlık savunma anlaşmasını riske attığını savundu. Husic ayrıca Avustralya’nın AUKUS için alternatif bir plana sahip olması gerektiğini söyledi.
Öte yandan Guardian’ın haberine göre, Port Kembla’da kurulması planlanan nükleer denizaltı üssüne karşı çıkan Güney Sahili İşçi Konseyi Sekreteri Arthur Rorris, söz konusu üssün aslında Avustralya denizaltıları için değil, ABD Donanması’nın 7. Filosu için tasarlandığını öne sürdü.
“Diğer ABD müttefikleri için de uyarı”
Çinli uzman Ning Tuanhui, Avustralya’nın yaşadığı durumun, stratejik ve ekonomik kaderini büyük maliyetler karşılığında ABD’ye bağlamanın uzun vadede ciddi belirsizlikler yaratabileceğini gösterdiğini vurguladı.
Ning’e göre bu süreç, Washington’ın diğer müttefikleri açısından da dikkatle incelenmesi gereken bir örnek niteliği taşıyor.